De ziel van Kazimierz Dolny in een veranderende wereld

De kans is groot dat u van ons stadje Kazimierz Dolny nog nooit hebt gehoord. Maar in Polen is het wereldberoemd. Toeristische trekpleister, culturele hotspot, bemind door kunstenaars en actrices. Wie kan voor een nadere kennismaking een betere gids zijn dan de burgemeester zelf? We hesen ons in kostuum en gingen op de thee in het charmante stadhuisje.

Het was een rustige week in Kazimierz Dolny, maar niet voor burgemeester Andrzej Pisula. Voor een burgemeester is het immers nooit een rustige week. En deze week al helemaal niet: de nieuwe, verharde weg naar buurdorpje Mecmierz werd volgens ongeruste inwoners door grote stenen versperd. Burgemeester Pisula nam fluks poolshoogte en vond “twee stenen zo groot als mijn hand. Ik heb ze in de Vistula-rivier gegooid.” Lachend: “Daar heeft men dus een burgemeester voor nodig.”

Pisula is een rustige, goedlachse man, zelfs wanneer hem gevraagd wordt naar zijn bedenkingen bij de verkiezingen. Zijn partij, het liberale, pro-Europese en acht jaar regerende Burgerplatform, is verpletterd door het nationalistisch-conservatieve Recht en Rechtvaardigheid.

Pisula is fair in de nederlaag: “Recht en Rechtvaardigheid heeft nu de absolute meerderheid. Deze partij levert de regering, de premier en de president. Ik vind het goed dat één partij op alle niveaus de macht heeft. Dan moet deze ene partij zich ook voor het hele beleid verantwoorden.” Voor Kazimierz Dolny verwacht hij niet meteen problemen. Het toeval wil dat een naaste medewerkster van de top van Recht en Rechtvaardigheid uit deze regio afkomstig is: “Met de samenwerking tussen ons en nationaal zit het wel snor”, maakt Pisula zich sterk.

Steeds meer buitenlandse toeristen

Kazimierz Dolny is een plaatje van een stad. Beboste heuvels, houten huisjes naast renaissance paleizen, pittoreske kasteelruïnes en een indrukwekkende, eeuwig traag voorbij stromende Vistula. Het is heerlijk wandelen aan de oevers van deze Koningin der Poolse rivieren. “Ik ken geen enkele Poolse stad die zo’n frontale toegang tot de Vistula heeft”, knikt Pisula, “je kan hier vier kilometer langs de rivier kuieren. Wanneer je Kazimierz binnenrijdt, zie je rechts de rivier, links de heuvels: elke keer weer een majestueus zicht.”

Die schilderachtige ligging verleidt jaarlijks een miljoen toeristen tot een bezoek. “Voor 90 procent zijn dat Polen”, zegt Pisula, “maar ik zie steeds meer buitenlandse toeristen. Japanners, Duitsers, Arabieren. Vaak gaat het om delegaties van bedrijven of overheden die in Warschau een congres meemaken en één dag naar Kazimierz komen als cultureel-toeristische uitstap.

Warschau is niet eens twee uur rijden hier vandaan. En in drie uur tijd kan je in Kazimierz de belangrijkste bezienswaardigheden meepikken. Een ideale daguitstap, kortom.”

Bij Denen, Noren en Zweden heeft de stad al enige bekendheid verworven als locatie voor seminaries en meetings. “Een hoogstaand aanbod aan hotels voor een aantrekkelijke prijs”, vat Pisula samen wat die Scandinaviërs hier komen zoeken.

Ook romantische koppeltjes vinden vlot de weg naar Kazimierz. In het vijfsterrenhotel Krol Kazimierz kan je welness koppelen aan gastronomie. Het stadje barst trouwens van de aardige, lekkere adresjes. Het mag niet verbazen dat geslaagde mannen uit Warschau, Krakow of Lublin hun wettige echtgenote of een andere significant other graag een weekendje Kazimierz cadeau doen.

Pauselijke marathon

Al een eeuw lang is Kazimierz bekend en geliefd bij kunstenaars. Vooral landschapschilders vinden in en rond de stad in elk seizoen inspiratie. Maar het vijftiental galeries in de stad biedt ook ander werk aan: van abstract tot figuratief, van kleinschalig keramiek tot mansgrote beeldhouwwerken. In het voorjaar en de zomer rijgt de stad de culturele festivals aan elkaar. Bijzonder aantrekkelijk is het Internationale Filmfestival begin augustus.

Burgemeester Pisula wil graag nog een, nieuw, bijzonder evenement in het leven roepen: “Een jaarlijkse marathon Johannes-Paulus Twee.” De Poolse paus was nooit op bezoek in Kazimierz, maar de burgemeester beseft heel goed dat zijn naam nog steeds klinkt als een klok in het katholieke Polen. Een marathon die naar de paus is vernoemd, maakt grote kans op succes.

Bouwgronden

Cultuur lokt culturo’s. Iedereen met naam en faam in de wereld van literatuur, televisie, film of theater heeft of wil een tweede residentie in Kazimierz. Van de weeromstuit liggen de prijzen voor huizen en gronden er naar Poolse en zelfs Belgische normen behoorlijk hoog. Burgemeester Pisula onderkent het gevaar dat lokale, jonge mensen zich geen woning meer in hun eigen stadje zouden kunnen veroorloven.

“Daarom proberen we het arsenaal bouwgronden uit te breiden”, zegt Pisula. “Een aantal gronden die nu nog als ‘landbouwgrond’ staan beschreven, willen we tot ‘bouwgrond’ omvormen. Dan gaat het om gronden langs de invalswegen. We willen daar ook enkele tientallen sociale woningen bouwen of laten bouwen door de privésector. In het centrum van Kazimierz vind je bijna geen lege bouwgrond meer.”

Met de nieuwe bouwgronden mikt de burgemeester niet alleen op Poolse gezinnen. Ook projectontwikkelaars zijn welkom. Zo is er sprake van een investeerder die een stoeterij van Arabische volbloeden wil oprichten samen met een hotelcomplex. Ook een rusthuis voor senioren zou welkom zijn.

Rabbi's graf

De ‘Dolny’ in Kazimierz Dolny betekent ‘laaggelegen’, want de stad ligt dus aan de vlakte bij de rivier. En ‘Kazimierz’ verwijst naar de middeleeuwse vorst Kazimir de Grote, een van de vele Poolse heersers die Joden met open armen verwelkomden. Kazimierz Dolny was van oudsher zulk een Joodse sjtetl of nederzetting.

Joodse handelaars werden er rijk met de graanhandel langs de Vistula. Van de 6.000 inwoners was tot voor de Tweede Wereldoorlog de helft Joods. Maar de nazi’s hebben die Joodse erfenis, zoals overal in Polen, weggeveegd. Kazimierz Dolny telt nu maar een dikke 3.000 inwoners. En de Joodse opslagplaatsen voor graan zijn nu hotels, kroegen, restaurants.

Sinds de val van het communisme zijn op verschillende plaatsen in Polen Joden opgedoken die de oude familiebezittingen van vermoorde voorvaderen terug opeisen. Meestal antwoordt de Poolse overheid terecht dat het de Duitsers en nadien de Russen waren die de Joodse bezittingen hebben ingepikt en vernield.

In Kazimierz zijn nog geen gevallen van dergelijke juridische betwistingen bekend. “Kazimierz Dolny was trouwens een van de eerste steden in het democratische Polen om de synagoge terug aan de Joodse gemeenschap te geven”, zegt Pisula.
Toch worstelt de stad nu met een Joodse kwestie.

“Het graf van een rabbi uit de 19e eeuw”, aldus Pisula. “Tot 1919 lag de Joodse begraafplaats in het stadscentrum. Daarna werd een Joods kerkhof opgericht buiten de stad. Het oudere kerkhof is door de nazi’s volledig verwoest. Na de oorlog hebben de communisten er het voetbalplein van de school ingericht. Ik heb er zelf als kind nog gevoetbald. Niemand wist dat je daar liep te voetballen op Joodse graven.”

Momenteel wordt een nieuwe school gebouwd. Archeologen hebben op het sportveld van de school restanten gevonden van het graf van de oude rabbi. “We zijn als stadsbestuur in gesprek met zijn nakomelingen. Zij willen een soort monument als signaal van herdenking. Ik begrijp dat. Maar de school en het sportterrein staan waar ze staan. Het is niet evident om beide noden te verzoenen.”

Eigen stijl

Je ziet het bij elke wandeling door de stad: ook nieuwe woningen in Kazimierz Dolny worden in de streekeigen stijl gebouwd. De materialen zijn een prachtige, heldere witte steen, omheiningen in hout, daken met rode dakpannen of houten plankjes in els. Andrzej Pisula beseft dat zijn stad geen speelplaats kan zijn voor architectonische nieuwlichterij: “Kazimierz is de enige plaats in heel Polen die in zijn geheel onder de regels van Monumentenzorg valt.”

De bevoegde ambtenaar moet dus wel streng toezien op het respecteren van de regels. Pisula vindt dat maar net: “Grote, hypermoderne bouwwerken passen hier niet. Ze zouden de verhoudingen scheef trekken. Het is belangrijk dat alle gebouwen, ook de nieuwe, in het landschap en in de ziel van de stad passen.”

De burgemeester is geboren en getogen in Kazimierz Dolny. Een passende laatste vraag is dan ook welke zijn eigen favoriete plek is. Zonder aarzelen: “De holle wegen.” Kazimierz is inderdaad wijd en zijd bekend als een plek met talrijke diep ingesneden holle wegen, eigenlijk echte canyons, tussen de beboste heuvels. “In heel Europa is dit uniek”, zegt Pisula, “je moet al naar China trekken om zoveel holle wegen te vinden. Die liggen er in het plateau van de Gele Rivier.” En dan, zichtbaar trots: “Bij ons in de klei langs de Vistula, onze eigen, grote Poolse rivier.”