Kan Aung San Suu Kyi echt de leidster van alle Myanmarezen zijn?

Zondag worden in Myanmar, het vroegere Birma, parlementsverkiezingen gehouden. Een historisch moment want voor het eerst in meer dan 50 jaar lonkt de democratie en kan een democratisch verkozen partij het land gaan leiden. Voor de gevierde oppositieleidster Aung San Suu Kyi wordt het een bepalend moment. Zij zal, na 25 jaar, eindelijk de overwinning kunnen claimen maar zal daarna wel moeten bewijzen dat ze het goed voor heeft met àlle Myanmarezen, ook met zij die behoren tot een etnische minderheid.

De straatarme inwoners van het verpauperde Zuidoost-Aziatische land kijken reikhalzend uit de verkiezingen van zondag. Zij hopen na meer dan 50 jaar militaire junta op een beter bestaan met meer vrijheid en een toekomst voor hun gezin.

De etnische minderheden in het land - die zo'n 40 procent van de 52 miljoen inwoners uitmaken- wachten echter met een bang hart de verkiezingsuitslag af. Niet alleen zij, ook waarnemers vragen zich af hoe hun toekomst er zal uitzien. De NLD, de partij van Aung San Suu Kyi, houdt er tegenover hen immers een dubieuze houding op na.

Mythische figuur

Aung San Suu Kyi is mede dankzij de campagne die haar -intussen overleden- Britse man jarenlang voor haar voerde uitgegroeid tot een bijna mythische figuur, een symbool van het vreedzame verzet tegen wrede militaire dictatuur.

Maar minderheden in Myanmar klagen al langer dat de Dame niet voor alle Myanmarezen opkomt. En ook in het Westen is de beeldvorming rond Aung San de laatste jaren enigszins bijgesteld.

Tussen twee vuren

Suu Kyi krijgt de laatste jaren in eigen land steeds meer kritiek van boeddhistische nationalisten. Die verwijten haar en haar partij dat ze pro-moslim zijn en geen oog hebben voor de bedreiging die de islam voor de veiligheid, cultuur en tradities van het overwegend boeddhistische land vormt.

De boeddhistische nationalisten, verenigd in de politiek invloedrijke organisatie MaBatha, hebben sinds het officiële einde van de junta in 2011 aan invloed gewonnen en drukken als dusdanig een stempel op de verkiezingen. De voortrekker van de beweging is de monnik Wirathu (foto midden), goed voor 100.000 volgers op Facebook. Hij voerde de afgelopen jaren vurig campagne tegen de moslims en maakt er een erezaak van om foto's van moslimgeweld, waar ook ter wereld, via de sociale media te verspreiden.

Met succes. De laatste jaren zijn heel wat wetten gestemd die de vrijheden van moslims beperken. Zo kunnen koppels met een verschillend geloof niet langer zomaar met elkaar huwen. En bij de verkiezingen van zondag mogen de Rohingya-moslims, voor het eerst sinds de onafhankelijkheid in 1948, niet stemmen. De NLD, noch de USDP heeft ook maar één moslimkandidaat op de lijsten staan. MaBatha laat geen enkele kans onbenut om de bevolking te waarschuwen dat met de NLD aan het roer, de religieuze instabiliteit in het land nog zal toenemen.

Het is onder invloed van de boeddhistische nationalisten dat Aung San eerder dit jaar naliet om te reageren op de vervolging van de Rohingya-moslims. De discriminatie bereikte dit voorjaar een triest hoogtepunt toen duizenden Rohingyas dagenlang ronddobberden op zee, achtergelaten door mensensmokkelaars.

De internationale gemeenschap reageert geschokt. In Myanmar leven naar schatting 1,3 miljoen Rohingyas als niet-erkende religieuze minderheid. Ze worden al decennialang verstoken van onderwijs, gezondheidszorg en de arbeidsmarkt. Voor hun rechten komt echter niemand op. Ook Aung San Suu Kyi niet.

"Wij zijn bang voor wat er na de verkiezingen gaat gebeuren, zeker als Aung San Suu Kyi de verkiezingen gaat winnen", vertelt een 33-jarige moslima aan het persbureau AFP. Haar vrees is niet denkbeeldig. De spanningen tussen de geloofsgroepen is de laatste jaren aanzienlijk gestegen. In 2012 kwamen bij sektarisch geweld in het oosten van het land nog meer dan 200 moslims om.

Van vredesduif tot staalhaarde politica

De intussen 70-jarige Aung San Suu Kyi was pas twee toen haar vader generaal Aung San (foto), de held van de Myanmarese onafhankelijkheidsstrijd, werd vermoord. De gebeurtenis zal haar leven bepalen. Aung San zal zich haar hele leven bewust blijven van haar vaders onafgemaakte werk.

Op haar 15e verhuist Aung San naar India waar haar moeder ambassadeur wordt en waar de geestelijke nalatenschap van Mahatma Ghandi nog springlevend is. In 1964 trekt ze naar Oxford, waar ze filosofie, politiek en economie gaat studeren. Het is haar voogd in Oxford die haar voorstelt aan Michael Aris, een student geschiedenis. Aris is gefascineerd door het Oosten en valt als een blok voor de discrete, beeldschone Myanmarese.

Het koppelt trouwt, maar op één voorwaarde. Aung San vertelt haar man dat als haar land haar nodig heeft, ze terugkeert. Na omzwervingen in Japan en Bhutan vestigt het koppel zich in Groot-Brittannië.

Zestien jaar lang is Aung San de perfecte huisvrouw en moeder voor haar twee zonen. Ze staat bekend om haar perfect georganiseerde kinderfeestjes en en haar exquise kookkunsten. Op een avond in 1988 krijgt ze telefoon, haar moeder heeft een beroerte gekregen en is er erg aan toe. Aung San vertrekt halsoverkop voor enkele weken naar Myanmar. Tenminste, dat is de bedoeling.

Wanneer Aung San in de hoofdstad Yangon aankomt, staat het land op zijn kop. Studenten, arbeiders en monniken protesteren er samen op straat om democratische hervormingen te eisen. "Als dochter van mijn vader kon ik niet onverschillig blijven", vertelt Aung San later. Ze stapt mee in de strijd en wordt al gauw het gezicht van de opstand tegen generaal Ne Win. Ze reist het land rond met haar eisen voor vreedzame politieke hervormingen en vrije verkiezingen.

De beweging voor meer democratie eindigt echter abrupt. Het leger grijpt de macht en een jaar later, in 1989, wordt Aung San Suu Kyi voor het eerst onder huisarrest geplaatst. Het zijn eenzame jaren die haar ook harden. Aung San doodt de tijd met zelfstudie. Ze spijkert haar Frans en Japans bij en voorbijgangers horen haar vaak Bach spelen op de piano.

Michael voert jarenlang campagne voor haar vrijlating. Het is dankzij hem dat de wereld haar lot leert kennen. In 1991 wint ze de Nobelprijs voor de Vrede. Het zal jaren duren vooraleer ze de prijs zal kunnen ophalen.

Pas bij haar vrijlating in 1995 ziet ze hem en haar twee zonen terug. Aung San beseft dat ze vrij is het land te verlaten, maar dat als ze dat doet, ze nooit meer zal kunnen terugkeren. Hoe verscheurend dat dilemma is, wordt drie jaar later duidelijk wanneer blijkt dat Michael terminale kanker heeft. Hij overlijdt een jaar later. Ondanks zijn verwoede pogingen om een visum te bemachtigen zullen ze elkaar nooit meer zien.

In 2000 wordt ze opnieuw onder huisarrest geplaatst nadat ze een reisverbod aan haar laars lapte om naar Mandalay te reizen. Opnieuw volgt een periode van huisarrest. Aung San zal pas in 2010 definitief vrijkomen.

Leidster van Myanmar, "boven de president"

De verkiezingsstrijd zondag gaat eigenlijk maar tussen twee partijen: de National League for Democracy (NLD) van Aung San Suu Kyi en de door de militairen gesteunde Union for Solidarity and Development Party (USDP).

Iedereen gaat ervan uit dat de NLD zondag de verkiezingen gaat winnen. Tenminste, zo benadrukken de analisten, àls die verkiezingen echt eerlijk en vrij verlopen.

Het zou letterlijk een historische ommekeer zijn. Na de eerste, zogeheten vrije verkiezingen van 2011, bleven de militairen immers grotendeels aan de macht. De NLD zit pas sinds de tussentijdse verkiezingen van 2012 in het parlement. Een meerderheid in het parlement zou de partij eindelijk aan het roer brengen, 25 jaar nadat het in 1990 feitelijk de parlementsverkiezingen won. Alleen werd die verkiezingsuitslag toen door de junta nietig verklaard.

Bij een verkiezingsoverwinning zal Aung San Suu Kyi echter geen president worden. Een onder de junta geïntroduceerde clausule in de grondwet verbiedt dat iemand met een buitenlandse echtgenoot of kinderen president zou worden. Daar is echter al een mouw aan gepast. Aung San maakte gisteren bekend dat ze in dat geval "boven de president" zal staan en in die hoedanigheid het land zal leiden.