Europa’s nieuwe Mare Nostrum - Bert De Vroey

Europa zag zichzelf als bakermat van het westen, maar het kan zijn nabuurschap en verwevenheid met het Midden-Oosten en Noord-Afrika niet langer negeren. Om de huidige crisis aan te pakken zijn er acties nodig op grote schaal, en dat zal geld kosten. Maar wie durft dat aan de burger te vertellen?
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Bert De Vroey is buitenlandverslaggever bij VRT nieuws en volgt al jarenlang terreur, de Verenigde Staten en religie.

De keuze van Tarifa

Een week geleden, enkele dagen voor de dramatische gebeurtenissen van Parijs, passeerde ik op vakantie in Tarifa, het zuidelijkste punt van Spanje en van het Europese vasteland. Zelfs op minder heldere dagen kan je vanuit de haven aan de overkant van de Straat van Gibraltar de Marokkaanse bergen zien opdoemen. Met een telelens vang je de contouren van flats en gebouwen: zo dicht liggen Europa en Afrika bij elkaar.

Maar loop je vanuit de ferryhaven in westelijke richting, dan kom je bij het Isla de las Palomas. Dat eilandje is nog maar sinds 200 jaar door een lange dijk aan het Iberisch schiereiland vastgeklonken. Het is het snijpunt tussen de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan, de bocht van het zuiden naar het westen. 100 kilometer hoger de kust op, in noordelijke richting, ligt niet toevallig een enorme marinebasis die behalve door Spanje ook door de Verenigde Staten en de NAVO wordt gebruikt, en waar duizenden Amerikaanse soldaten en hun familieleden zijn gehuisvest.

Tarifa kijkt dus twee kanten uit: westwaarts en Atlantisch, maar ook zuidelijk naar Marokko, en zo naar de Arabische wereld, Afrika, het brede Midden-Oosten.

De blik op het zuiden en het oosten

We zijn in Europa vergeten hoezeer onze Europese geschiedenis eeuwenlang nauw verweven was met de Maghreb, het Midden-Oosten en Anatolië. Ter herinnering doe ik een korte losse greep uit de historische kaartenbak.

Cádiz

De Spaanse stad Cádiz, die zichzelf graag de oudste van Europa noemt, is gesticht door kolonisten uit Fenicië - tegenwoordig is dat Libanon. Carthago (vlak bij het huidige Tunis, en zelf een Fenicische creatie) koloniseerde later Sicilië. Het rijzende Rome zou met Carthago in botsing komen, en noch de zee noch de Alpen konden de Carthaagse veldheer Hannibal tegenhouden om vanuit Noord-Afrika de Romeinen op eigen terrein te komen bestrijden. Voor Rome was de Middellandse Zee, met àlle kusten daaromheen, met verbazende vanzelfsprekendheid ‘Mare Nostrum’.

Dat ‘onze zee’ klinkt nu misschien imperialistisch, maar het wees ook op de logische geografische en geopolitieke horizon. Pas later zou de Romeinse blik meer noordwaarts reiken, tot aan de Rijn en de Britse eilanden – en net daar zouden de Romeinen (samen met de Grieken onze Europese stamvaders) op de grenzen van hun macht en hun rijk stuiten.

Het christendom

Een vreemde cultus uit het Midden-Oosten won inmiddels geleidelijk aan aantrekkingskracht in steeds bredere gebieden van Zuid- en West-Europa: het christendom. Die geloofsgemeenschap bleek te zijn ontstaan in het verre Palestina, maar werd de staatsgodsdienst van het latere Romeinse rijk. Toen dat imperium op zijn laatste benen liep, vestigden de Oost-Germaanse Vandalen zich in Noord-Afrika - en van daaruit ook op Europese eilanden als Sicilië en Corsica.

Islam

Vanaf de vroege 8e eeuw begonnen islamitische Berbers en Arabieren Spanje binnen te vallen, en even stootten ze zelfs door tot diep in Frankrijk. Een prins van de Umayyaden-dynastie, die in Damascus met geweld van de macht was verdreven, wist in het Spaanse Córdoba een nieuw islamitisch emiraat te vestigen, dat later fier de titel van kalifaat zou opeisen. Bijna drie eeuwen lang bleven islam en Arabisch in Spanje de dominante culturele krachten, en ook daarna duurde het nog vijfhonderd jaar voor de christelijke zogenaamde ‘reconquista’ volledig voltooid was.

Het islamitische Al-Andaloes is niet altijd en niet overal zo tolerant geweest als vaak wordt voorgesteld, maar cultureel en intellectueel lag het toen wel mijlenver voor op Noord-Europa. Het werd ook het doorgeefluik voor kennis en wetenschap, van Griekse filosofen tot Arabische cijfers: antiek en vergeten materiaal, maar ook gloednieuwe inzichten.

Intussen begon ook een omgekeerde beweging: noordelijke Europeanen richtten zich op het zuiden en het Midden-Oosten. Christelijke vorsten als de Normandische koningen van Sicilië deden dat met groot ontzag voor de islamitische cultuur, de kruisvaarders deden dat met een mix van mercantiele, imperialistische en religieus-ideologische motivaties. Hoe dan ook, de contacten werden intensiever. Ook in de Balkan, waar de Turkse moslims hun invloedssfeer uitbreidden, werd de islam mettertijd en geleidelijk een vanzelfsprekende aanwezigheid.

De blik naar het Westen

Wellicht heeft de Verlichting, die voor Europa de deur opende naar democratie en vrijheden die voorheen haast ondenkbaar waren, tegelijk ook ons Europese superioriteitsgevoel versterkt - en daarmee de neiging om ons radicaal te onderscheiden van de niet-Europese buren. Niet alleen vervaagde het idee van onze Mare Nostrum, de grenzen van Europa kregen behalve een geografische ook een filosofische, ethische en zelfs ideologische lading. Europa stond voor cultuur, vooruitgang en beschaving; de gebieden daarbuiten schoten op al die terreinen schromelijk tekort.

Daarmee kon Europa voor zichzelf ook de koloniale avonturen en relaties legitimeren als een ‘beschavingsopdracht’, niet alleen in de verafgelegen continenten, maar ook in de naburige gebieden van de Maghrib, Egypte of zelfs Turkije. Daar liggen de diepe historische wortels van het brede reservoir aan rancune dat nu de jihad en het extremisme voedt.

Het koloniale bestel bleek niet vol te houden, en twee oorlogen hebben Europa danig verzwakt. Maar het oude continent kon zich blijven onderscheiden als bakermat en bolwerk van vooruitgang onder de paraplu van het grote Atlantisch bondgenootschap met de nieuwe macht Amerika. Zo begon Europa nog meer naar het westen te kijken, en zichzelf nadrukkelijker als ‘westers’ en Atlantisch te definiëren.

Mare Nostrum 2.0

Maar in dezelfde na-oorlogse periode, terwijl de Amerikaanse massacultuur het oude continent overspoelde en Europa ogenschijnlijk nog dichter naar de VS leek te zuigen, bleek de nabijheid van het brede Midden-Oosten (van de Maghreb tot Turkije) toch weer taai en onmiskenbaar. Want via gastarbeid en later gezinsmigratie kwamen miljoenen middenoosterlingen zich in (het nabije) Europa vestigen, en de banden groeiden exponentieel. Ze lopen via familielijnen, satellietschotels, bankkantoortjes en investeringen.

Toch lijkt Europa nog altijd niet te willen erkennen dat het innig en diep, en ook historisch, met dat enorme herkomstgebied verbonden is. Pas nu de crisis van het Midden-Oosten zich ook brutaal laat voelen in de straten van Parijs, Molenbeek of Verviers - pas nu lijkt het besef te groeien, met tegenzin, dat Europa het Midden-Oosten niet langer de rug kan toekeren. In onze verkleinde geglobaliseerde wereld is het meer dan een buur geworden: Europa en het Midden-Oosten worden deel van eenzelfde geopolitieke ruimte. Een Mare Nostrum die tot Dublin en Helsinki reikt, tot Bagdad en misschien zelfs Teheran, tot Marrakesh en Caïro. Je kan dat betreuren en ontkennen, maar niet terugdraaien. Je kan er maar beter het beste van maken.

Actie kost geld

Europa zal de crisis in het Midden-Oosten moeten aanpakken, in de eerste plaats de oorlog in Syrië, en allereerst de kanker die IS heet. Wellicht zal dat militaire actie vergen, op grotere schaal dan de huidige bombardementen. De vraag is of Europa dat op eigen houtje nog wel kan, zonder steun van bondgenoot Amerika. In elk geval zal militaire actie geld kosten, ook aan de Europese burger.

Voorts hebben de aanslagen in Parijs bewezen dat de inlichtingendiensten voor een haast onmogelijke opdracht staan. Over heel Europa verspreid wonen er tienduizenden moslims met een potentieel jihadistisch profiel. De vluchtelingenstroom maakt de publieke opinie bang, omdat ook langs die weg Syrische of Iraakse jihadi’s Europa zouden kunnen binnensluipen. Het lijkt dus heel redelijk om meer investeringen te vragen in veiligheids- en inlichtingendiensten.

Ook de controle van de vluchtelingen aan de buitengrenzen mag best versterkt worden, al is het waarschijnlijk een illusie dat je daarmee elke would-be jihadi kan buiten houden. In de nieuwe ‘hotspots’ van Europa moeten in theorie ook mensen van Europol worden ingezet; de vraag is wat hun aantal en slagkracht zal zijn. Hoe dan ook: het kost allemaal geld, veel geld.

Maar enkel met repressieve, defensieve en militaire maatregelen zal de crisis nooit vanzelf verdwijnen. Om radicalisering en jihadisme de pas af te snijden zijn er massale sociale en economische investeringen nodig: bij ons én in het Midden-Oosten. Bilal Benyaich pleitte in het middagjournaal van maandag 16 november voor een Marshall-plan voor de redding van de nieuwe generaties van allochtonen in onze Europese steden. Onderwijs, justitie, lokale politie, sociaal werk, arbeidsbemiddeling - ze komen allemaal middelen tekort om de gigantische opdrachten de baas te kunnen.

Maar ook verder weg, in Libië en Egypte en, ooit misschien, het weer op te bouwen Syrië is er hulp nodig om de implosie van de samenlevingen te voorkomen.

Zonder grenzen

Europese leiders hanteren graag grote woorden. Ze spreken over een ‘oorlog’ tegen terreur, over de aanpak van root causes van vluchtelingenstromen of van terreur, over een globaal plan van aanpak. Anderen zeggen simpelweg: Wir schaffen das. Maar niemand vertelt erbij dat het geld zal kosten, tonnen geld.

Geen leider die, in de historische traditie van een Churchill of Eisenhower, de Europeanen durft duidelijk te maken dat we een crisis moeten bezweren van historische proporties. En om die bedreigend scheve situatie recht te trekken zullen we meer moeten opofferen dan de senaat. Of dat besparingen vergt of belastingen is een andere, politieke vraag. Maar ze zal vroeg of laat op tafel moeten komen.

De grenzen met het Midden-Oosten waren altijd al vaag en beweeglijk, nu zijn ze helemaal weg. Chaos ginder betekent onveiligheid bij ons. Europa heeft geen keuze. De enig mogelijke keuze voor Europa is de keuze van Tarifa: Atlantisch en mediterraan tegelijk, westers maar ook zuidelijk, naar de randen van het brede Midden-Oosten.