Hoe 13/11 de wereld en Frankrijk verandert - Jan Balliauw

Krijgen de terreuraanslagen in Parijs voor IS het tegenovergestelde effect dan waarvoor ze bedoeld waren? Luidt 13/11 voor IS, zoals 9/11 deed voor Al Qaeda, de zwanenzang in voor de terreurgroep?
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Jan Balliauw is diplomatiek redacteur VRT Nieuws.

De wijze waarop de Franse president op de aanslagen van vrijdag de dertiende reageerde leek sterk op de reactie van zijn Amerikaanse collega op 9/11, 14 jaar geleden. Beiden waren op een publieke bijeenkomst, (Hollande op een voetbalwedstrijd, Bush in een school), een medewerker moest het staatshoofd influisteren wat er aan het gebeuren was. Het eerste publieke statement moest de landgenoten vooral een hart onder de riem steken. De politieke reactie kwam pas de volgende dag. Zowel Hollande en Bush spraken over een ‘oorlogsdaad’, wat in het internationaal recht de deur openzet voor vergelding op basis van het recht op zelfverdediging.

In het wilde weg

Toch is ‘13/11’ geen ‘9/11’. In de VS werden toen de instrumenten aangevallen die van Amerika een supermacht maken. Zowel het militaire hart als het financiële hart van de grootmacht werden getroffen en deels vernield. Het plan voorzag ook een aanval op het politieke hart, maar dat mislukte door een onvoorziene opstand van de passagiers in vlucht 93.

Het waren dus strategische aanvallen met ‘collateral damage’ (bijna 3000 doden). Het doel van de aanslagen was niet om veel slachtoffers te maken. In Parijs wel. Daar werden geen strategische doelen aangevallen, maar werd als het ware in het wilde weg geschoten, precies met het oog op een maximaal aantal slachtoffers.

De VS na 9/11 was letterlijk verlamd: er was enkele dagen geen luchtverkeer, het financieel systeem kon maar met een noodgreep worden gered. Ik was ik New York enkele dagen na de aanslagen en overal voelde je dat het land in een oorlogssfeer baadde, niet omdat Bush dat had gezegd maar omdat de impact van de aanslagen zo groot was.

In Parijs hebben de aanslagen een enorme impact, er heerst verslagenheid onder de bevolking, maar de Franse overheid is gewoon blijven werken en ik heb nog niet veel Fransen spontaan horen zeggen dat ze ten aanval willen trekken tegen de organisatie achter de aanvallen, iets wat je in de dagen na 9/11 voortdurend hoorde in de straten van New York.

Militair

Toch gebruikte de Franse president Hollande de zwaar geladen woorden dat het ging om een oorlogsdaad. Premier Valls deed er zaterdagavond nog een schepje bovenop door te verklaren: "Wij zijn in oorlog." Het moest de Fransen duidelijk maken dat het Frankrijk van voor 13/11 niet meer hetzelfde land was van na de aanslagen. De veiligheid van de samenleving stond op het spel, en net als de gezondheid van een mens, is dat de allereerste bekommernis. Geld, rijkdom, economische belangen en overwegingen worden dan bijkomstig. Hollande zei het duidelijk in zijn toespraak tot de verzamelde parlementsleden: Het veiligheidspact is belangrijker dan het stabiliteitspact van de Europese Unie.

Frankrijk kan nu ook niet meer overgaan tot de orde van de dag en verder doen zoals voor 13/11. De zware uitspraken van Hollande en Valls moeten en zullen gevolgen hebben. De eerste aanwijzingen daarvoor kwamen zondag al: Franse gevechtsvliegtuigen voerden voor het eerst zware luchtaanvallen uit op stellingen van terreurgroep Islamitische Staat in Raqqa, de feitelijk hoofdstad van het grondgebied dat ze controleren. Frankrijk was tot nu toe maar heel beperkt militair actief geweest in Syrië. Dat zal na 13/11 duidelijk veranderen.

NAVO

Maar Frankrijk is de VS niet, en kan zich onmogelijk in z’n eentje gaan storten in militaire avonturen, ook al zal de druk voor een grondoperatie toenemen. Ook weet Parijs maar al te goed dat een louter militaire aanpak gedoemd is te mislukken. Frankrijk zal nu veel energie moeten steken in het uitbouwen van een stevige coalitie die de problemen globaal aanpakt.

Hollande wil zich in de eerste plaats verzekeren van de solidariteit van de EU-landen en roept de weinig bekende wederzijdse verdedigingsclausule van artikel 42.7 van het Verdrag van Lissabon in, de eerste keer dat zoiets gebeurt. Daardoor worden de Europese lidstaten verplicht Frankrijk bij te staan met alle middelen die ze tot hun beschikking hebben.

Na 9/11 werd het gelijkaardige artikel 5 van het NAVO-verdrag, de basis van het Trans-Atlantische bondgenootschap, voor de eerste keer geactiveerd. Hollande zag het blijkbaar niet zitten om zoiets nu ook te vragen omdat Frankrijk binnen de NAVO nu eenmaal niet zo'n grote rol speelt als de VS en daarom te veel de touwtjes uit handen zou geven.

Politie

Binnen de EU en andere internationale fora kan Frankrijk nu als ‘slachtofferland’ op tafel kloppen, andere landen overtuigen om sterker op te treden tegen iedere vorm van terrorisme en daarbij de oude heilige huisjes even te vergeten. Binnen de EU gaat het onder meer over betere uitwisseling van gegevens tussen inlichtingendiensten.

Frankrijk zei zondag nog dat sommige daders van de aanslagen voor de Franse diensten onbekenden waren, omdat ze in België woonden. Maar Parijs wil ook dat binnen de EU de wapenhandel strenger wordt aangepakt, de grenzen beter worden beschermd en dat de financiering van terreur moeilijker wordt gemaakt. De Franse staatssecretaris voor Europese Zaken, Harlem Desir, was duidelijk toen hij maandag aankwam voor een bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken: “Frankrijk is aangevallen maar heel Europa is getroffen. Er moeten beslissingen worden genomen.”

Na de G20-top in Turkije kwam er een aparte verklaring over terreur die de Franse agenda grotendeels overnam. Ook daar wordt de noodzaak van delen van inlichtingen, de versterking van de grenzen en de bestrijding van de terreurfinanciering onderstreept.

Grote coalitie

In zijn toespraak tot de verzamelde parlementsleden in Versailles pleitte Hollande ook voor een brede coalitie tegen IS, een coalitie waarbij de VS, Rusland en Frankrijk nauw samenwerken. Hollande kondigde aan dat hij zijn Russische en Amerikaanse collega’s binnenkort zal zien, vermoedelijk in de marge van de klimaattop die eind november in Parijs begint.

Frankrijk haalt daarmee zelf een eigen heilig huisje onderuit. Want Rusland steunt Assad, terwijl Frankrijk in het Westen de zwaarste criticaster van de Syrische president was. Maar volgens Hollande is Islamitische Staat de echte vijand, niet Assad. Het toont aan hoezeer de politieke wereld in Frankrijk is veranderd na 13/11.

De kansen op een dergelijke grote coalitie zijn nu groter dan enkele weken geleden. Op de G20-top in Turkije gingen de Amerikaanse president Obama en zijn Russische collega Poetin zelfs iets meer dan een half uur samen zitten. Rusland is een belangrijke speler geworden in Syrië sinds het daar actief is met gevechtsvliegtuigen. Tot nu toe werden die nog maar zelden ingezet tegen IS, omdat de Russen in de eerste plaats het regime van president Assad wilden ondersteunen. Rusland kreeg daarvoor ook heel veel kritiek van het Westen, ook vanuit Parijs.

Maar intussen heeft IS een Russisch passagiersvliegtuig met een tijdbom in de lucht doen ontploffen, waarbij overigens meer doden vielen dan bij de aanslagen in Parijs. Het zal de Russen misschien gevoeliger maken voor de argumenten van het Westen om in de eerste plaats IS aan te pakken. De Russische president Poetin zei alvast na afloop van de G20-top dat de spanningen met het Westen aan het afnemen zijn.

Onderhandelen

Er is ook diplomatieke vooruitgang geboekt in de onderhandelingen over Syrië, misschien wel de grootste bedreiging voor IS. De VS, Rusland, Frankrijk, Iran en andere betrokken landen beslisten samen dat er vanaf 1 januari onder VN-vlag onderhandelingen moeten beginnen tussen de Syrische oppositie en het regime van president Assad. Na 6 maanden zou dat moeten uitmonden in een staakt-het-vuren. Na de opstelling van een nieuwe grondwet zouden dan vrije verkiezingen gehouden moeten worden binnen anderhalf jaar (mei 2017).

Het zal zeker niet van een leien dakje lopen, succes is ook niet gegarandeerd en over het lot van president Assad blijven Rusland en het Westen grondig van mening verschillen, maar de ‘roadmap’ is alvast een vooruitgang. En vooral: zowat iedereen in de internationale gemeenschap is er nu van doordrongen dat de aanpak van IS voorrang moet krijgen.

Zo lijken de terreuraanslagen in Parijs voor IS precies het tegenovergestelde te bereiken dan waarvoor ze bedoeld waren. In plaats van verdeeldheid te zaaien, hebben ze de samenwerking en vastberadenheid om het probleem aan te pakken, aanzienlijk vergroot. Ook hier is er een parallel met 9/11. Die aanslagen waren het hoogtepunt van de macht van Al Qaeda, maar hebben meteen ook de zwanenzang van de terreurorganisatie ingeluid.