De uitdagingen na Parijs - Ben Vanheukelom

Met het verdrag van Parijs is de wereldgemeenschap er voor het eerst in geslaagd om gezamenlijk de opwarming van de aarde aan te pakken. Het doel is die onder de 2° Celsius te houden en als het kan te beperken tot anderhalve graad. Op zich een prestatie die pas tot stand kwam na jaren van moeizame onderhandelingen. Maar zoals op de conferentie vaak is gezegd, Parijs is pas een begin en de lijst van uitdagingen is lang. Hoe langer we wachten hoe groter de uitdaging.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Ben Vanheukelom is journalist VRT Nieuws, gespecialiseerd in milieu.

De kloof voor 2020

Met het verdrag van Parijs gaan alle landen hun eerder ingediend klimaatplan vanaf 2020 uitvoeren. Die plannen op zich zijn niet genoeg om de stijging binnen de perken te houden, daarom zal er om de 5 jaar een controle en bijsturing gebeuren op basis van wetenschappelijk onderzoek. Maar tot nu toe blijven de broeikasgassen in de atmosfeer alsmaar stijgen. Volgens de wetenschappers zouden we voor 2020 die trend al moeten keren. Als we dat niet doen, moeten we nog veel meer inspanningen doen vanaf 2020. De klimaatplannen die ieder land heeft ingediend zouden met andere woorden nog meer moeten bijgestuurd worden. En dat zou voor een aantal belangrijke spelers wel eens te veel van het goede kunnen zijn.

Voeding en water

De klimaatverandering eist nu al slachtoffers. In Afrika trekken steeds meer mensen weg uit verdorde gebieden. Woestijnen rukken op, schrale bodems worden nog schraler. De bevolkingstoename in de meeste ontwikkelingslanden verhoogt de druk op het land en de oogsten ervan. Alleen duurzame landbouw die de bodem en de watervoorraden in stand houdt, kan soelaas brengen. Experimenten met aanplantingen van bomen en struiken, met een slimme beplanting van gewassen die elkaar ondersteunen, tonen aan dat arme gronden zich kunnen herstellen. Maar voorkomen is altijd beter dan genezen.

Natuurlijk kapitaal

Het staat in het Verdrag van Parijs, maar kreeg niet zoveel aandacht in de media: de bescherming van bossen, moerassen en venen. Dit zijn natuurlijke opslagplaatsen van CO2. Als je ze vernielt, dan ben je ze kwijt. En dat gebeurt nog altijd. Indien we de stijging van de temperatuur willen intomen tot 1,5 à 2° Celsius, dan moeten we dat natuurlijk kapitaal beschermen en zo mogelijk nog uitbreiden.

Indonesië kende dit jaar de grootste natuurramp sinds 1997. Maandenlange teisterden bosbranden enorme gebieden op Sumatra en Borneo. Meer dan een half miljoen mensen is behandeld voor infecties en ademhalingsproblemen. Boeren en eigenaars van houtbedrijven branden illegaal wouden plat om plaats te maken voor constructiehout of voor de teelt van palmbomen. Door het weerfenomeen El Nino is er grote droogte in de regio waardoor de aangestoken branden niet meer geblust kunnen worden. Ook de bodem, een dikke turflaag, vatte vuur. Daardoor ontsnappen massale hoeveelheden broeikasgassen, naar schatting 3 procent van de wereldwijde uitstoot van dit jaar.

Een goede reden om naar de anderhalve graad stijging te streven, is dat eilanden dreigen te verdwijnen bij grotere stijging. Maar daarnaast sterven koraalriffen massaal af als de temperatuur van het water te hoog wordt. Dat gebeurt nu al voor de kusten van Australië. Het verlies is drievoudig: de natuurlijke kustbescherming brokkelt af, een kweekplaats van vissen verdwijnt plus een belangrijke bron van toerisme.

Wetenschappers zijn er achter gekomen dat de oceanen tot nu toe enorme hoeveelheden CO2 hebben opgenomen. Die opslag heeft al geleid tot verzuring en die maakt het voor schaaldieren moeilijker om kalk te vormen voor hun behuizing. De opslagcapaciteit van de oceaan is ook beperkt. Dat wil zeggen dat er op een bepaald moment minder CO2 wordt opgevangen en dat het broeikasgaseffect toeneemt. Er zijn daarom ook pogingen ondernomen CO2 zelf op te vangen en ondergronds te stockeren.

Kunstmatige opslag van CO2

In het jargon wordt dit ook wel "negatieve uitstoot" genoemd. Statoil in Noorwegen vangt de CO2 die vrijkomt bij het boren naar olie en stockeert die opnieuw in de grond. De methode is omstreden omdat ze in de eerste plaats vrij duur is. Daarnaast is het ook een heel statische aangelegenheid. Afvangen en stockeren doe je aan de bron van de verontreiniging, b.v. een energiecentrale, en kan dus niet bij vliegtuigen of auto's. Bovendien vraagt zo'n stockage een goede ondergrond waar geen lekken mogelijk zijn. Dat is zeker niet overal het geval.

Milieubewegingen vrezen ook dat je met deze methode de steenkool- en olie-industrie in stand houdt. Terwijl je beter massaal investeert in wind, water of zon.

Transport

Dit zou wel eens de grote achilleshiel kunnen zijn van de overgang naar een groene economie.

Alle auto's op elektriciteit is misschien nog haalbaar. Maar vrachtwagens, vliegtuigen, schepen? Niet toevallig misschien dat een passage over het aan banden leggen van de verontreiniging van de lucht- en scheepvaart is gesneuveld tijden de conferentie in Parijs. En wat met de grijze economie van uitvoer van tweedehandswagens naar Afrika? Elke kruimel die van onze rijke tafel valt, wordt er gekoesterd en opgeknapt en gaat nog jaren mee. Wie houdt de export van onze verontreiniging tegen?

Er blijven veel vraagtekens. Hoeveel windmolens en zonnepanelen heb je nodig om ons huidig wagenpark van stroom te voorzien? Met welke technologie ga je het vrachtvervoer via het land, de lucht of het water aandrijven. Om maar te zwijgen van al die machines die in de bouw of mijnindustrie nodig zijn. Grote antwoorden hebben we hier nog niet op gekregen.

Uiteraard kan je ook vragen stellen bij het groeiend wagenpark en het stijgend aantal kilometers dat we met de auto (willen) afleggen.
In Nederland gaan er stemmen op voor een klimaatwet. Zo'n wet bepaalt hoeveel ton CO2 een land in de atmosfeer mag pompen. Als de regering beslist om een extra rijvak aan te leggen, dan betekent dat volgens die wet dat je dat CO2 verlies moet compenseren, b.v. door de veestapel te verkleinen. Een wet die bijna calvinistisch aandoet, maar voor de wetenschap houdt ze wel steek. Van wetten gesproken.

De achterpoorten

Het Verdrag van Parijs is bindend, maar er zijn geen sancties, wel publieke terechtwijzingen, adviezen en goede raad. Veel wortel en weinig stok dus. Dat was de enige manier om grote spelers als de Verenigde Staten, China en India aan boord te krijgen. Dit gezegd zijnde.

We hebben de financiële crisis gehad als gevolg van grootschalige malversaties. De olieramp in de Golf van Mexico met Deepwater Horizon was het gevolg van wanbeleid en nalatigheid. Paardenvlees verdwijnt in voedsel, constructeurs plaatsen bedrieglijke software in auto's. Kortom, een aantal bedrijven zal altijd proberen om achterpoortjes te vinden, de mazen van het net, de kortste weg naar de winst. Meestal wordt een wet bijgeschaafd na een schandaal of ramp. Maar wat gaat de VN doen als een land zich niet houdt aan de geest van het verdrag, b.v. een steenkoolcentrale van de oude generatie bouwen die minstens 40 jaar meegaat?

De menselijke factor

Toen ik tijdens de conferentie 's avonds naar mijn hotel ging stond daar een dieselwagen te draaien. Er zat niemand in. Pas een half uur later was de auto weg. 's Morgens vroeg stond er een taxi twintig minuten met de motor aan. De chauffeur zat op iemand te wachten met de deur open. Je vraagt je af ondanks alle bezorgdheid en engagement die er is. Is dit nonchalance, laksheid of onwetendheid, in combinatie met een lage olieprijs? Ik weet het niet. We doen wellicht allemaal wel eens dingen zonder na te denken, of dingen die volstrekt onlogisch of zelfs misplaatst zijn. Maar er blijft gewoon een groep van mensen die het allemaal niks uitmaakt, sterker nog, die het niet eens wil weten.

Mensen die niet willen aannemen dat de opwarming te maken heeft met de broeikasgassen die wij de lucht insturen. Mensen die de ondertussen metershoge stapels bewijzen van de wetenschappers van het IPCC naast zich neerleggen en zeggen dat het onzin is.

Het Verdrag van Parijs moet ooit leiden tot de grootste massamobilisatie ooit. 7 miljard mensen die anders gaan verwarmen, afkoelen, transporteren, produceren, boeren, noem maar op. Dat is de grootste sterkte van het Verdrag, maar tegelijk ook zijn grootste zwakte.