Wetenschappers turen dwars door boekbanden naar verborgen middeleeuwse manuscripten

Nederlandse wetenschappers hebben een techniek ontwikkeld waarmee ze onderliggende lagen in vroegmoderne boekbanden kunnen bekijken op zoek naar middeleeuwse manuscripten. Ze gebruiken röntgenstralen zodat de kostbare werken niet beschadigd geraken.

Toen de boekdrukkunst halfweg de 15e eeuw opgang maakte in onze contreien, raakten handgeschreven boeken en documenten steeds meer in onbruik. Sterker nog: tot en met de 17e eeuw gebruikten boekbinders frequent kostbare middeleeuwse manuscripten om de kaften en ruggen van gedrukte boeken te verstevigen.

Zo komt het dat vandaag een ware bibliotheek aan middeleeuwse documenten schuilgaat achter de kaften van al even kostbare vroegmoderne boeken. Dankzij een team wetenschappers verbonden aan de technische universiteit van Delft in Nederland wordt de inhoud van die documenten eindelijk zichtbaar.

Met de hulp van Macro Röntgenfluorescentie Spectrometrie (MA-XRF) zijn ze erin geslaagd dwars door de kaften van verschillende vroegmoderne boeken te kijken en verborgen middeleeuwse documenten te lezen. Zo hebben ze een blad uit de 12e eeuw gevonden met daarop een tekst van de vroegmiddeleeuwse Engelse geleerde Beda. Ook resten van een Nederlands getijdenboek van de hand van Geert Grote (+1385) zijn aan het licht gekomen.

Dankzij MA-XRF kunnen de wetenschappers zelfs bladzijden die aaneen zijn gekleefd virtueel scheiden om hun tekst leesbaar te maken. Oorspronkelijk is de techniek ontwikkeld om verborgen verflagen op schilderijen van oude meesters zichtbaar te maken, maar de technologie blijkt ook prima te werken om ijzerhoudende inkt op te sporen, zelfs al gaat die verborgen achter een laag papier, karton of perkament.

Toch botsen de wetenschappers op obstakels. Zo zijn sommige manuscripten langs beide zijden beschreven, zijn sommige tekstfragmenten minuscuul klein geschreven en is de variatie aan gebruikte inkten bijzonder groot.

Voorlopig vormt echter het tempo waarop ze vroegmoderne boeken kunnen scannen het grootste obstakel. In sommige gevallen moeten de werken een vol etmaal op de scanner blijven liggen. Dat maakt de techniek te traag om op grote schaal in te zetten. De wetenschappers hopen dan ook het procedé te kunnen versnellen om op termijn hele collecties vroegmoderne boeken door te lichten op zoek naar verborgen manuscripten.