Oudste afbeelding van vulkaanuitbarsting in grot Chauvet

Volgens een nieuwe studie zijn enkele mysterieuze, meer abstracte rotstekeningen in de grot van Chauvet-Pont D'Arc uitbeeldingen van een vulkaanuitbarsting. De rotstekeningen zijn zo'n 36.000 jaar oud en daarmee veel ouder dan wat tot nu beschouwd werd als de oudste afbeelding van een uitbarsting.
(Foto: V. Feruglio/D. Baffier)

De grot van Chauvet-Pont D'Arc is wereldberoemd voor haar prehistorische rotstekeningen, die tot de oudste en best bewaarde ter wereld behoren.

De meeste tekeningen in de grot stellen afschrikwekkende dieren voor zoals wolharige neushoorns, holenberen en holenleeuwen, maar enkele tekeningen diep in de grot hebben de archeologen voor een raadsel gesteld sinds haar ontdekking in 1994. De rood en witte tekeningen lijken iets voor te stellen dat uit een tuit spuit, en in sommige gevallen zijn er later andere tekeningen over getekend.

De tekeningen komen voor in een galerij die de Megaloceros-gallerij genoemd wordt, naar een uitgestorven reuzenhertensoort, in een nabijgelegen galerij, en op een wand in de buurt van de oorspronkelijke ingang van de grot. Dit soort tekeningen komen enkel voor in de grot van Chauvet, zei Sebastien Nomade, een geowetenschapper en de belangrijkste auteur van de studie.

In een nieuwe studie in het online tijdschrift PLOS One stellen de onderzoekers nu voor dat de tekeningen vulkaanuitbarstingen voorstellen van zo'n 36.000 jaar geleden.

Een van de afbeeldingen in de Megaloceros-gallerij, met een latere tekening in houtskool van een reuzenhert (links), met de omtrekken omlijnd (rechts) en met de tekening van het hert verwijderd (bovenaan rechts). Foto: D. Gently (links), V. Feruglio/D. Baffier (rechts)

Uitbarsting

Op zo'n 35 kilometer van de Chauvet-grot ligt het vulkanisch veld van Bas-Vivarais, met meer dan een dozijn uitgedoofde vulkanen, maar de enige uitbarstingen die gedateerd waren in dat veld, dateren van voor er mensen leefden in Chauvet. 

In de hoop van jongere uitbarstingen te kunnen dateren, nam Nomade in 2012 rotsstalen uit drie vulkanische sites in Bas-Vivarais, en door de verschillende isotopen van het radioactieve argongas te analyseren, konden hij en zijn team vaststellen dat er een reeks uitbarstingen had plaatsgevonden tussen 19.000 en 43.000 jaar geleden.

Volgens het team ging het om zogenoemde Stromboliaanse uitbarstingen - genoemd naar de Italiaanse Stromboli-vulkaan -, waarbij lava en ander materiaal tot 200 meter uit de vulkaankegel in de lucht schiet, en langs de helling van de vulkaan naar beneden vloeit. Iedere vulkaankegel is volgens de onderzoekers een of twee keer uitgebarsten voor de vulkanen zijn uitgedoofd.

De jager-verzamelaars die in de streek rond de Chauvet-grot leefden in die tijd, zaten ver genoeg van de uitbarstingen om veilig te zijn, maar dicht genoeg om een goed zicht te hebben op de uitbarstingen. "Je moet maar de kleine heuvel boven de grot beklimmen, en als je naar het noorden kijkt, zie je de vulkanen", zei Nomade aan het tijdschrift Nature. "'s Nachts kon je ze zien gloeien en je kon het geluid van de uitbarstingen horen."   

Een Stromboliaanse uitbarsting van een vulkaan in Indonesië.

Oudste afbeelding

Uit radiokoolstofdatering is gebleken dat mensen tussen 36.000 en 37.000 jaar geleden in de Megaloceros-galerij verbleven, en de houtskool die gebruikt is om het Megaloceros-hert over de eerste tekening te tekenen, is minstens 34.000 tot 36.000 jaar oud. 

Dat maakt de tekeningen veel ouder dan wat tot nu beschouwd werd als de oudste afbeelding van een vulkaanuitbarsting. Dat was een vreemde Neolitische afbeelding op een muur in de ruïnes van Çatalhöyük, een oude stad in het zuidwesten van Turkije. Onderzoekers denken dat die 8.600 jaar oude afbeelding de uitbarsting van de nabijgelegen Hasan-vulkaan voorstelt.

"Het is onmogelijk om te bewijzen dat het inderdaad een vulkaan is die hier wordt afgebeeld", zei Nomade in Nature, "maar voor ons is het de meest waarschijnlijke hypothese."

Michael Patraglia, een archeoloog aan de universiteit van Oxford, is het daarmee eens. "Ik denk dat ze overtuigende argumenten hebben dat het een afbeelding is van het soort vulkaan dat je in het landschap ziet", zei hij. Afbeelding van natuurlijke fenomenen zijn zeldzaam in rotsschilderingen, zo merkte hij op, maar misschien komt dat omdat onderzoekers er gewoon niet naar gezocht hebben. "Misschien is er meer van dit soort zaken te vinden dan we tot nu gedacht hebben", zo zei hij.

De mogelijke afbeelding van een vulkaanuitbarsting in Çatalhöyük .