De Europese islam is geen keuze meer, maar een noodzaak

De mislukking van een project tegen radicalisering van het Brussels Gewest nog voor het goed en wel begonnen was, toont aan dat niet iedereen binnen de moslimgemeenschap op een moderne, Europese versie van de islam zit te wachten. Toch is er geen andere keuze meer, zegt islamoloog Michaël Privot. Als de moslimgemeenschap zelf niet in actie schiet, zullen de Europese staten uiteindelijk zelf een eigentijdse islam creëren en die opleggen, voorspelt hij in een gesprek met deredactie.be.

Eerst naar de actualiteit van de dag: een project tegen radicalisering waarin het Brussels Gewest 275.000 euro wilde investeren, is zo goed als dood. Een theaterregisseur en twee islamologen die het project zouden trekken, hebben zich teruggetrokken omdat ze geconfronteerd werden met haatreacties, jaloezie, beledigingen en sommigen zelfs doodsbedreigingen vanuit conservatieve middens binnen de Belgische moslimwereld.

Met het project wilden de drie aan (vooral) jongeren uitleggen in welke context de Koran destijds is geschreven en hoe de interpretatie ervan met de eeuwen is gaan veranderen. Ze zouden een boek schrijven, universitaire syllabi opstellen en videofilmpjes maken. Informatie verschaffen zodat mensen zelf kunnen nadenken over de islam van vandaag, dat was de bedoeling. Maar de drie, onder wie islamoloog Michaël Privot, trokken zich terug. Privot legt in "Het Journaal" uit waarom:

"Islam boven de hoofden van de mensen"

Hoewel Privot en zijn collega's met dit project niet zozeer een westerse, Europese islam wilden installeren, maar in de eerste plaats informatie wilden verschaffen die de basis kan zijn voor een debat over een Europese islam, toont de tegenwerking aan dat niet iedereen die nieuwe versie van de islam met open armen verwelkomt.

Toch is die moderne variant meer dan nodig, zegt Privot in een gesprek met deredactie.be. De islam die vandaag in de Belgische moskeeën wordt gepredikt is er één boven de hoofden van de mensen. "Wat de imams zeggen, is niet hun leven."

"Vandaag creëert de islam alleen maar frustratie. Men zegt aan moslims wat ze allemaal niet kunnen of mogen doen. Een moslim heeft daardoor constant het gevoel dat hij dingen doet die niet mogen." Zo'n directieve islam is niet de islam die het gemiddelde moslimgezin wil belijden, zegt Privot.

Positieve islam

De islamoloog is daarom van mening dat de Belgische, Europese, westerse moslims een nieuwe, positieve islam moeten creëren. Een islam die overeenkomt met de waarden van deze tijd. Een islam waarin er sprake is van gelijke rechten voor mannen en vrouwen, waarin moslims zich inzetten voor de noden van deze tijd, waarin het bij wijze van spreken geen kwaad kan als er eens een fles wijn op tafel staat.

Dat is wat de Koran oorspronkelijk ook beschreef, argumenteert Privot. De Koran valideerde wat de mensen toen deden, wat de goede gebruiken destijds waren. De interpretatie ervan waarbij vanalles verboden werd, is pas eeuwen later gekomen, in verschillende aanvullende teksten. "Veel mensen leven nu in een gereconstrueerde islam", zegt Privot. "De Koran wordt verkeerd geïnterpreteerd."

Dam tegen radicalisering

Zo'n Europese islam moet ook een dam vormen tegen radicalisering, voorkomen dat Belgische jongeren zich bijvoorbeeld aansluiten bij radicale groeperingen of terreurbewegingen. Privot waarschuwt dat een moderne, westerse islam niet alle problemen zal oplossen - gebrekkig onderwijs, sociaal-economische problemen en islamofobie liggen ook aan de basis daarvan - "maar het zal wel helpen om de huidige spanning op te heffen". "Door een gecontextualiseerde lezing van de Koran aan te bieden, kunnen we beletten dat mensen gemanipuleerd worden."

Geen gemakkelijke klus, want gematigde moslims moeten opboksen tegen de ontelbare radicale campagnefilmpjes en -teksten van onder meer IS, geeft Privot aan. Het project waaraan hij zou meewerken, was mede daarom opgestart. "We moeten ergens beginnen, want nu is er gewoon niets."

Wie o wie?

Er is dus nood aan een Europese islam, maar niet iedereen zit daar op te wachten. Dat ondervonden niet alleen Privot en zijn collega's, ook de gematigde moslims binnen de Moslimexecutieve zeggen dat ze tegengewerkt worden door enkele conservatieve krachten binnen die executieve.

Waarom verloopt het zo moeilijk? De beledigingen en intimidaties naar aanleiding van het project van het Brussels Gewest moeten in een ruime context geschetst worden. Het gaat volgens Privot onder meer ook over verenigingen die zelf projecten lopen hebben en jaloers zijn omdat zij geen geld krijgen. Maar puur inhoudelijk vrezen sommigen dat als men aan de huidige islam begint te morrelen, uiteindelijk heel hun cultuur weggeveegd zal worden.

"Veel moslims zeggen: de islam is mijn cultuur, mijn bagage, we hebben het altijd al zo gedaan, we kunnen daar niet aan raken", legt Privot uit. Dat "verkrampte discours" staat een degelijk debat in de weg.

Toch voelt Privot aan dat er van alles beweegt. "We zitten in een overgangsperiode, met een oud leiderschap, maar tegelijk zien we dat mensen zich daartegen beginnen te verzetten, dat ze beginnen na te denken."

"Er liggen al veel elementen klaar, nu moeten we ze systematiseren", zegt Privot. De vraag is wie hierin een voortrekkersrol moet spelen. Privot kijkt onder meer naar de Moslimexecutieve en de politiek, maar dan wel onder belangrijke voorwaarden. De executieve kan en moet helpen, maar mag het debat zelf niet trekken, vindt hij.

De Moslimexecutieve moet mensen samen brengen, de politiek moet een sterke dialoog met de executieve op gang brengen en het kader scheppen waarin over zo'n nieuwe islam nagedacht kan worden. Het échte werk moet van de imams komen, meent Privot. Alleen hebben ze daar de middelen niet voor, de executieve moet die ruimte creëren.

De huidige werking van de Moslimexecutieve lijkt dat echter niet mogelijk te maken, vreest Privot. Daarvoor is nog een jaar of twee, drie nodig. Maar daar kan niet op gewacht worden, daarom probeert hij samen met anderen het debat op gang te trekken. Want uiteindelijk zou dat het ideaalscenario zijn: een heus panel van diverse experten die samen nadenken over een nieuwe islam.

"We zijn nog maar aan het begin"

Hoe dan ook beseft Privot dat zo'n westerse islam niet voor morgen zal zijn. "We zijn nog maar aan het begin van de oprichting ervan. We zullen er zeker nog een hele generatie op moeten wachten, reken maar minstens een jaar of twintig."

Maar dat de moslimgemeenschap zelf in actie zal moeten schieten, daar is hij rotsvast van overtuigd. "We zullen zelf moeten bewegen, want anders komt er een moment dat de Europese staten zullen zeggen: jullie zijn hier nu zo'n vijftig jaar, het wordt tijd dat jullie onze waarden delen."

En dan zullen de Europese landen zelf een Europese islam creëren zoals zij die willen en zullen de Europese moslims zich daar naar moeten schikken, geeft Privot aan. Conclusie, het is van moeten, "de Europese islam is geen keuze meer."