De spoken van Guantanamo Bay - Mathias Vermeulen

Afgelopen week werden tien gevangenen uit Jemen vrijgelaten uit Guantanamo Bay, waardoor er zich nu nog 93 terreurverdachten bevinden in de hoog beveiligde gevangenis in een Amerikaans stukje van Cuba. Zal Obama erin slagen om de gevangenis van Guantanamo Bay te sluiten voor een nieuwe president zijn intrek neemt in het Witte Huis?
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Mathias Vermeulen is verbonden als onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel. Eerder werkte hij voor de Verenigde Naties voor de Special Rapporteur voor Anti-terrorisme en de bescherming van de rechten van de mens.

Als het aan Obama zelf ligt wel. De sluiting van Guantanamo Bay was een speerpunt van zijn campagne tijdens de presidentsverkiezingen in 2008. Obama ging de war on terror anders aanpakken dan George Bush: geen folterpraktijken meer, geen geheime gevangenissen meer en Gitmo – de koosnaam van de gevangenis – moest zo snel mogelijk dicht.

Goelag

Vorige week vierden we echter de 14e verjaardag van wat ooit de “Amerikaanse goelag” is genoemd. Die naam kreeg de gevangenis omdat haar oprichting een zwart gat creëerde in het Amerikaanse rechtssysteem. Gevangenen werden er in het begin gefolterd door waterboarding en andere foltertechnieken. Verdachten konden er oneindig lang vastgehouden worden zonder een onafhankelijke uitspraak van een rechter. Vaak werd gezegd dat de iguana’s die op het eiland rondliepen meer rechten hadden als bedreigde diersoort dan de mannen die daar vastzaten.

Op haar hoogtepunt in 2003 zaten er ongeveer 700 gevangenen in Gitmo. De overgrote meerderheid daarvan zijn ondertussen vrijgelaten onder Bush. Dat klinkt vreemd voor een gevangenis waarover President Bush ooit zei dat enkel de allergrootste terroristen zich daar bevonden. De realiteit was echter genuanceerder: de populatie varieerde van Khalid Sheik Mohamed - het brein achter 9/11 - tot lage Taliban-officieren en mensen die het slachtoffer waren van een identiteitsverwisseling. De tien mannen die vorig week naar Oman gezonden werden hebben bijvoorbeeld 14 jaar vastgezeten zonder ooit beschuldigd te zijn van een misdaad. Ze werden zes jaar geleden al vrijgesproken.

Categorieën

Er zijn drie grote categorieën van gevangenen die nu overblijven. Uiteindelijk zijn er maar zeven verdachten die een proces zullen krijgen op basis van de Amerikaanse terreurwetgeving. Dat is dus ongeveer 1 procent van degenen die ooit zijn vastgehouden op het eiland. Vijf daarvan worden beschuldigd van het plannen van de aanslag op 9/11. Zij zouden naar een Supermax gevangenis in de V.S. gestuurd kunnen worden, ware het niet dat het Amerikaanse Congres een wet heeft aangenomen die dat verbiedt. Vooral de Republikeinen willen niet dat er Gitmo-gevangenen voet op Amerikaanse grond zetten.

Een tweede categorie van gevangenen kunnen door het Amerikaanse leger niets ten laste gelegd worden. Het gaat over ongeveer een derde van de gevangenen die overblijven. Deze mensen mogen eigenlijk vrijkomen. Het is de meest tragische categorie: de meerderheid onder hen is al vijf of zes jaar eigenlijk vrijgesproken, maar moet wachten tot ze getransfereerd kunnen worden naar het buitenland. Als er namelijk een risico bestond dat die gevangenen opnieuw gefolterd werden door hun land van herkomst, of dat het land van herkomst die gevangenen niet goed in de gaten kon houden, dan moesten er andere landen gezocht worden om die gevangenen op te nemen.

Deze categorie van gevangenen werden dus onderdeel van een jarenlange diplomatieke zoektocht. Onder Obama zijn er een kleine 100 van dit soort gevangenen getransfereerd naar derde landen. De eilandstaat Palau nam zo bijvoorbeeld zes Oeigoeren op uit China, en Oman nam in totaal 20 gevangenen op uit Yemen. Ook België bood onderdak aan een gevangene.

Dat diplomatieke proces stond lange tijd op een laag pitje. Obama had andere prioriteiten in de helft van zijn termijn, en veel landen waren na de opkomst van IS ook niet meer happig om terreurgevangenen op te nemen – zelfs als die door de VS niet meer als een gevaar beschouwd werden. Maar het Pentagon maakte ook zulke transfers nodeloos lastig door het buitenlandse delegaties te bemoeilijken om Gitmo te bezoeken, waardoor ze minder happig werden om gevangenen op te nemen.

Spoken

De derde categorie van gevangenen is de lastigste categorie. Zij worden als te gevaarlijk beschouwd om vrij te laten, maar er zijn niet genoeg bewijzen om een proces te starten. Het zijn deze vijftigtal gevangenen die veel meer dan Guantanamo zelf de grootste uitwas vormen van de war on terror. Zij zijn de spoken van Guantanamo Bay, die oneindig kunnen blijven vastgehouden worden tot wanneer de war on terror afgelopen is. Alleen is de war on terror een oorlog zonder afgebakend slagveld, en zonder een vaste vijand. De dreiging is verschoven van Al Qaeda, naar IS, en Syrië is het nieuwe Afghanistan.

Het gevangenisregime van deze gevangenen is eigenlijk een veel heter vraagstuk dan de sluiting van Guantanamo Bay, dat onvermijdelijk op het bord van de volgende Amerikaanse president terechtkomt. De sluiting van Guantanamo Bay is dan ook een louter symbool geworden voor een veel groter probleem: het oneindig lang vasthouden van gevangenen zonder enige vorm van proces. Een gevangenis kan je sluiten, maar spoken dwalen eeuwig rond.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen