Het "Long Telegram": 5.500 woorden die de wereld voor altijd veranderden

Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat in Washington D.C. het zogenoemde "Long Telegram" in de bus viel, letterlijk een lang telegram van de Amerikaanse diplomaat George Kennan in Moskou waarin hij zijn visie op de Sovjet-Unie uit de doeken deed. Het document vormde de aanzet voor de Koude Oorlog en was allesbepalend voor de houding van de VS in de strijd met het communisme.

Moskou, februari 1946. De Amerikaanse ambassade ontvangt een opmerkelijke vraag van het ministerie van Financiën in Washington D.C.: waarom steunt de Sovjet-Unie de pas opgerichte Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) niet?

Enter George Kennan (kleine foto). Sinds 1944 is hij als topdiplomaat op de ambassade actief, net onder de ambassadeur. Al jaren volgt hij het beleid en de daden van Sovjetleider Jozef Stalin op de voet. Hij vindt het regime maar niks en probeert dat de machthebbers in Washington duidelijk te maken, zonder veel succes.

Integendeel: tijdens WO II groeit de toenadering tussen de VS en de Sovjet-Unie in de strijd tegen nazi-Duitsland, de gemeenschappelijke vijand. De Amerikaanse president Franklin Roosevelt ziet in Stalin veeleer een bondgenoot dan een tegenstander.

In februari 1946 is Roosevelt al enkele maanden overleden en zit Harry Truman (kleine foto) in het zadel als president van de VS. Hij heeft wél twijfels bij de bedoelingen van het Kremlin. Kennan ruikt zijn kans: hij beantwoordt de vraag van het ministerie van Financiën met een tekst van zowat 5.500 woorden. Daarin schrijft hij onverbloemd zijn visie op de Sovjet-Unie neer alsook welke houding de VS volgens hem moet aannemen in het licht van het communistische regime.

Kennan giet zijn woorden in een telegram en stuurt het naar Washington. Daar komt het op 22 februari 1946 aan, vandaag precies zeventig jaar geleden. Het gaat de geschiedenis in als het "Long Telegram", het telegram dat aan de basis ligt van de politiek die de VS tijdens de Koude Oorlog voert.

"De USSR ziet geen mogelijkheid tot vreedzaam samenleven"

Kennan deelt zijn telegram in verschillende hoofdstukken in. Eerst schetst hij het officiële wereldbeeld dat het Sovjet-regime aanhoudt in het naoorlogse tijdperk. De diplomaat is duidelijk: "De USSR ziet zichzelf nog steeds door een antagonistisch kapitalisme omsingeld. Op lange termijn ziet het geen mogelijkheid tot vreedzaam samenleven."

Volgens Kennan ziet de Sovjet-Unie het kapitalisme als een systeem dat gedoemd is aan oorlog ten onder te gaan en te mislukken. Die visie vloeit volgens hem voort uit "een instinctieve angst voor de buitenwereld" die bij de Russen zit ingebakken.

Kennan stelt voorts dat Moskou interne verschillen in de kapitalistische samenleving wil uitvergroten om zo een grote imperialistische oorlog te ontketenen. Met de hulp van communistische groeperingen binnen de kapitalistische landen, kan de Sovjet-Unie die oorlog winnen.

Officieel zal Moskou volgens Kennan nooit enige actie in die zin ondernemen. Onderhuids zullen Stalin (kleine foto) en co wél elk initiatief steunen dat hun macht ook buiten de landsgrenzen kan verstevigen, bijvoorbeeld door communistische partijen, sociale organisaties en kerken te helpen in "vatbare" landen als Duitsland en Perzië, maar ook Argentinië en China. Ook in de vele kolonies die op dat moment nog bestaan, hoopt de Sovjet-Unie tentakels uit te slaan, zo meent Kennan.

"Logic of reason" versus "Logic of force"

Het plaatje dat Kennan schetst, is weinig hoopgevend voor de autoriteiten in Washington. Toch is de strijd niet bij voorbaat verloren, meent hij. Daarom draagt hij enkele tactieken en remedies aan. Zo schrijft hij dat de macht van de Sovjet-Unie uiteindelijk klein is als het Westen erin slaagt zich te verenigen en zich als één blok te presenteren.

"In tegenstelling tot de macht van Hitler in Duitsland, is die van de Sovjets schematisch noch avontuurlijk. Ze werken niet volgens een vast plan en nemen geen onnodige risico's", schrijft hij. En dan die ene zin: "Soviet power is impervious to logic of reason, and it is highly sensitive to logic of force ("Rationele logica dringt niet door tot de Sovjetmacht, maar ze is erg gevoelig voor de logica van kracht")". Concreet meent hij dat het voor het Westen volstaat de tanden te tonen om de communisten te bedaren. Bijten is volgens hem niet nodig.

Hij benadrukt tot slot de noodzaak de eigen bevolking te informeren over "de ware aard" van de Russen. "Ik ben ervan overtuigd dat we minder anti-Sovjethysterie in ons land zouden kennen als ons volk de situatie beter zou begrijpen. Niks is zo gevaarlijk en angstaanjagend als het onbekende. Veel hangt af van de gezondheid en de kracht van onze eigen samenleving. Wereldcommunisme is als een kwaadaardige parasiet die enkel op ziek weefsel teert."

Truman-doctrine

De boodschap van Kennan valt deze keer niet in dovemansoren in Washington. Integendeel: niemand minder dan president Truman laat zich grondig beïnvloeden door wat de diplomaat in Washington schrijft. Hij baseert zich grotendeels op de inhoud van het "Long Telegram" voor de ontwikkeling van zijn Truman-doctrine, een uitgangspunt dat hij voor het eerst kenbaar maakt tijdens een toespraak in het Congres op 12 maart 1947.

In het licht van een dreigende communistische overwinning in Griekenland en Turkije belooft hij hulp aan elk land dat zich door communistische expansie bedreigd voelt. De wereld bestaat voortaan uit twee blokken: een vrije "eerste wereld" en een communistische "tweede wereld".

Uit de doctrine vloeit een typisch Koude Oorlog-begrip als "containmentpolitiek" voort, al snel een vast onderdeel van de Amerikaanse buitenlandpolitiek. Concreet wil de VS communisme zoveel mogelijk "indammen" om een verdere verspreiding te voorkomen. Het is in dit kader dat organisaties als de NAVO ontstaan.

"Containment" leidt na enkele jaren tot de "dominotheorie", de vrees dat het ene na het andere land aan communisme ten prooi zal vallen zodra het voet aan de grond krijgt in één land in de buurt. Vooral in Azië is het gevaar reëel, menen de Amerikanen. Na China en Noord-Korea is Vietnam in de jaren 50 het volgende land in de rij waar een rode golf zich dreigt te verspreiden. Een militair ingrijpen dringt zich op, de rest is geschiedenis.

"The sources of Soviet conduct"

In 1947 verwerkt Kennan zijn "Long Telegram" tot het artikel "The sources of Soviet conduct" dat in het magazine Foreign Affairs verschijnt. Hij probeert zijn anonimiteit te bewaren door het artikel met "X" te ondertekenen, maar al snel lekt uit dat hij de auteur is. De hele wereld maakt zo kennis met zijn visie op de Sovjet-Unie.

Later zegt Kennan dat zijn woorden verkeerd zijn begrepen en dat hij nooit op militaire interventies tegen het communisme heeft gedoeld. Het Westen moest volgens hem zijn kracht tonen door een bloeiend economisch machtsblok te vormen en een harmonieuze samenleving uit te bouwen. Op die manier zou het een "natuurlijk" overwicht bereiken en zou het communisme als vanzelf doodbloeden.

In de jaren die volgen blijft hij aan de weg timmeren als diplomaat. Zo is hij in 1952 zelf een poosje VS-ambassadeur in Moskou. In 1956 gaat hij aan de slag als medewerker aan het Institute for Advanced Study aan de universiteit van Princeton. Dat blijft hij doen tot 2005 wanneer hij op de gezegende leeftijd van 101 sterft. Voor velen blijft hij voor altijd "de vader van de Koude Oorlog".

AP1990