De nazi's noemden Joden "ratten" - Mark Van de Voorde

Wat moet weg uit de "Jungle" van Calais? Wat leeft in een "jungle"? Welke "stroom" komt misschien naar onze kust? Zijn dat politieke vluchtelingen, economische vluchtelingen, illegalen, profiteurs ...? We kunnen beter wat meer nadenken over ons woordgebruik.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Mark Van de Voorde is onafhankelijk publicist. Hij schrijft regelmatig opinieteksten voor deredactie.be over politieke vragen.
 

Sinds mensenheugenis - of juister sinds 1899 - noemen de supporters van Antwerp de supporters van Beerschot ratten. Bij uitbreiding zijn alle inwoners van die Beerschotwijk bijgevolg Kielse ratten. Dit opfokkend taalgebruik van rivaliserende voetbalploegen is wijdverspreid (in Brugge luiden de wederkerige koosnaampjes Clubzotten en Cercletrutten). Onschuldig eigenlijk. Of toch niet?

Onschuldig misschien tot vrijdag 12 februari: hooligans van beide Antwerpse clubs sloegen elkaars supporterscafé aan diggelen. Toen verscheen het woord "ratten" minder onschuldig op een aanplakbriefje tegen de glazen deur van een van beide cafés.

Buffalo's en ratten

In de sport zijn dierennamen niet ongewoon. Edele of snelle dieren zijn voor de supporters een verbale mascotte om de kracht, de snelheid, de uithouding of de tactiek van de eigen ploeg te onderstrepen. Die van AA Gent noemen zich graag Buffalo's. Een naam om trots op te zijn.

Geen enkele ploeg evenwel zal zichzelf identificeren met ratten. Ratten zijn ongedierte. Daarom is het niet ongewoon om vijanden of rivalen te vergelijken met ongedierte. Ongedierte moet je 'uitroeien'. En dat is de bedoeling van een wedstrijd, althans in de sportieve betekenis van "met punten vernietigen". Onschuldig. Tot de rivaliteit zo overkookt dat ze escaleert in haat. Dan zijn woorden als "ratten" niet meer grappig.

De vraag is of het taalgebruik niet mede oorzaak is of kan zijn van de escalatie. Of dat heeft meegespeeld in de voetbaloorlog van vrijdagavond 12 februari, weet ik niet. Wel dat ongediertenamen deel uitmaken van de ontmenselijking van de vijand om een echte oorlog mogelijk te maken of echt geweld op mensen te verantwoorden. De nazi's noemden Joden ratten, de Hutu's noemden Tutsi's kakkerlakken ...

Het zou van de pot gerukt zijn om Antwerp- of andere supporters te vergelijken met genocidairs. Ook de hooligans onder hen passen niet in dit plaatje. Toch is het belangrijk dat ook zij inzien dat de 'verdierlijking' van hun rivalen, meer bepaald de vergelijking met ongedierte, de laatste fase is van een proces van dehumanisering. Dehumanisering begint meestal onbewust door mensen ongewild hun individuele persoonlijkheid af te nemen. Banaal of bureaucratisch of beperkend.

Familienaam en nummer

Banaal.

In de lagere school - de jaren vijftig - werd ik door de onderwijzers niet bij mijn voornaam aangesproken maar met mijn familienaam. "Van de Voorde naar het bord!" Ik had daar een hekel aan. Ik werd bij monde van de meester teruggebracht tot een onpersoonlijk stuk uit een serie, de serie van de Van de Voordes. Die soort daar, met een etiket van herkomst. Alsof van die soort alle stukken gelijk waren (zoals je aan een serienummer kunt zien van welke makelij een product is).

Bureaucratisch.

In de jaren twintig kreeg mijn vader op zijn nieuwe school letterlijk een nummer uit een reeks toegewezen, in het Frans dan nog. Twee keer identiteitsverlies: zijn naam en zijn moedertaal weg. Met dat nummer zou hij uit zijn schoolbank naar het bord worden geroepen. Hij moest zijn nummer uit het hoofd leren. Op hoge leeftijd kende hij het nog. Zijn nummer zat 'getatoeëerd' in zijn hersenen.

Beperkend.

De beperkende depersonalisering is de meest voorkomende en een waarvan we ons helemaal niet bewust zijn. Een man met een verslaving noemen we een verslaafde, een vrouw met een handicap noemen we een gehandicapte, een kind op de vlucht noemen we een vluchteling.

Fout is dat niet, maar juist evenmin. Die man met een verslaving is meer dan een verslaafde, die vrouw met een handicap heeft nog andere kenmerken dan die handicap, dat kind op de vlucht wil niet alleen vluchten. Door mensen de 'soortnaam' van één kenmerk te geven, reduceren we hun identiteit tot 'iets' dat hen van ons onderscheidt. Zo ontstaat er een verzakelijkte relatie.

Tommy en Fritz

Niet onschuldig maar kwaadwillig is het gebruik van spot- of scheldnamen die een fysiek kenmerk van een persoon uitvergroten. "Den dikke" kan er misschien even mee lachen dat hij zo wordt genoemd, maar niet als hij altijd zo wordt aangesproken. Pesters hanteren de techniek van de spotnaam om de empathie voor de gepeste uit te schakelen. Hier begint de dehumanisering.

Die techniek van dehumaniserend pestgedrag zien we ook in de politiek. Christendemocraten worden tsjeven genoemd, Vlaams-nationalisten zwarten, socialisten sossen... Politici die zich hiertoe laten verleiden, zouden moeten beseffen dat ze zich verlagen tot het niveau van pesters, geen politiek waardig.

Scheldnamen zijn een 'essentieel' onderdeel van de psychologische oorlogsvoering. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden de Britse media het over de Hunnen, als ze de Duitsers bedoelden. De verwijzing naar de Euraziatische nomaden die in de vijfde eeuw vernieling zaaiden in Europa, maakte van de Duitsers onmensen. De noodzakelijke stap om genadeloos de vijand te kunnen aanvallen.

Kakkerlak en makaak

Daarom was de legerleiding aan beide zijden van het westelijke front niet opgezet met de kerstbestanden in 1914. De spontane ontmoetingen in het niemandsland hadden Tommy en Fritz doen ervaren dat de ander ook mens was met gevoelens en een gezin. De gelijke van jezelf slacht je niet af.

De laatste fase van het proces van ontmenselijking is de animalisering. Een tot dier - meer bepaald ongedierte zoals rat, kakkerlak, makaak of parasiet - gereduceerde vijand of tegenstander is geen mens meer. Niet alleen is dan elke empathie weggenomen, maar ook elke herkenning. Het recht op leven wordt vervangen door de plicht tot uitroeien. Maar wie de ander ontmenselijkt, ontmenselijkt zelf nog het meest. Hij roept het beest in zichzelf wakker.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.