Gedaan met Turkse blufpoker - Lukas De Vos

De machtsverhoudingen in het Syrische conflict zijn aan het verschuiven. De Turkse president Erdogan raakt steeds meer geïsoleerd. Hij is de trappers kwijt. De waan neemt stilaan de overhand op de Realpolitik. Maar dat wil hij niet beseffen.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Lukas De Vos was journalist buitenland bij VRT Nieuws.

De Turkse president Erdogan is de trappers kwijt. Zijn onlesbare ambitie om een leidende rol te spelen in Voor-Azië en zijn land als economische draaischijf uit te bouwen aan de poort van Europa, heeft een ferme knauw gekregen. Maar hij wil of kan dat niet beseffen.

Zoals het met de laatste grote sultan gebeurde, Abdülhamid II, neemt de waan stilaan de overhand op de Realpolitik. Nochtans is hij door Washington en Moskou samen met de neus op de feiten gedrukt.

Zaterdagnacht wordt, behoudens onverwachte rampen, een wapenbestand van kracht in Syrië. Tussen het regeringsleger van president Assad en zijn alawieten, de Koerdische militie YPG (beide gesteund door de Russen, de laatste ook door de VS) en de “democratische” oppositie. Simpeler gezegd, tussen iedereen behalve IS, Al-Noesra dat banden heeft met Al-Qaeda en nog een tweetal ultraradicale splintergroepjes.

Dat is zuur doorslikken voor Erdogan, die bij het begin van de Arabische Lente vijf jaar geleden een grote rol voor zichzelf zag weggelegd. Toen leken de Arabische wereld en de EU aan zijn voeten te liggen. Turkije met zijn groei van tien, elf procent, zijn rol als energieleverancier, zijn doorvoereconomie naar Noord en Oost (Rusland, het Midden-Oosten), wou snel doorstoten naar de politieke verzilvering van zijn economisch succes.

Flaters

Die droom ligt aan scherven. En dat is vooral te wijten aan flaters van Erdogan zelf. Hij vergaloppeerde zich al eind 2011 toen hij de Arabische Liga wou meekrijgen om Assad te doen opstappen nadat die “protesten hardhandig had laten neerslaan”. Assad kondigde prompt hervormingen aan, schafte de bijzondere rol van de Baathpartij af, hield parlements- en presidentsverkiezingen.

Tegen alle verwachtingen in houdt hij nog altijd stand tegen het nu verzwakkende IS. Dat schoot zichzelf in de voet door zijn wreedheid en onsamenhangend beleid. IS wordt door de VN, net als Al-Noesra, als terreurbende gecatalogeerd.

Het is maar door toenemend ingrijpen en luchtsteun van Amerikanen en Russen dat de kansen gekeerd zijn. Ze doen voluit een beroep op de Koerdische milities, die blijk hebben gegeven van krijgskunde, volharding en vechtlust. De val van Aleppo heeft alle toegangswegen naar Turkije afgesloten. En dat is een dilemma voor Erdogan. Want het was een publiek geheim dat Turkije onderhands zogenaamd “gematigde” milities bijsprong in de strijd tegen Assad.

De eerste jaren van de Syrische burgeroorlog gaf hij ook graag een veilige haven aan IS-militanten, en vluchtelingen werden opgevangen in kampen aan de grens. Maar als belangrijke NAVO-partner, met het tweede sterkste leger van de verdragsorganisatie, mocht de linkerhand niet weten wat de rechter deed – de toenemende terreur van IS ontnam die elke aanspraak op legitimiteit. Kwam daarbij dat IS-leider Al-Baghdadi zichzelf tot kalief uitriep. Net als in de stripverhalen van Tabary's Iznogoud een streep door Erdogans rekening. Hij had graag het kalifaat (opgedoekt door Kemal Atatürk) opnieuw in eigen land opgezet, want zoals grootvizier Iznogoud kan hij geen tweede zijn (“Moi, je veux être calife à la place du calife”).

Koerden

De streep werd een stuk dikker toen zich drie vervelende ontwikkelingen voordeden. Er kwam een massale vluchtelingenstroom op gang. De economie kreeg door ruzie met Rusland forse klappen. En de Koerden dwongen ontzag af, wat Erdogan tot een nieuwe blunder bracht.

Hij zegde eenzijdig het twee jaar durend wapenbestand met de PKK op. Wellicht was zijn vrees mee ingegeven door het succes van de Koerdische partij HDP, die zowel in juni als in november 2015 fluks de horde nam van de kiesdrempel van 10 %, een drempel die de Europese Unie als onheus afwijst. Erdogan zelf gebruikte de Koerden als schietschijf om de absolute meerderheid voor zijn AKP, die in juni was verloren gegaan, te heroveren.

Vluchtelingen

Maar toen al waren ruim twee miljoen Syriërs om het vege lijf te redden naar Turkije gevlucht. Erdogan verloor het vertrouwen van Europa, omdat hij niets deed om die mensen te verhinderen door te reizen naar de Unie. Zelfs de smeekbede van Angela Merkel lijkt achteraf een bedrieglijk effect te hebben gehad op Erdogan.

Hij dreef de prijs gestadig op, van 3 miljard euro die hem geboden werd naar jáárlijks drie miljard, en intussen zelfs naar vijf miljard. Nochtans is de stroom naar de Griekse eilanden niet afgenomen, en doet Turkije vrijwel niets voor kustbewaking.En het lot van Erdogan zal allicht lijken op dat van Abdülhamid. Afzetting. Verbanning. Internering. Als het niet erger wordt. Sic transit gloria mundi.

Poetin

Toen maakte hij een misrekening die hem duur zal kosten. Hij trachtte Poetin af te dreigen, en liet op 24 november een Russisch gevechtsvliegtuig neerhalen in de grenszone. Dat had hij beter niet gedaan. Want prompt voerde Moskou een visum in voor Turken. Een zware slag voor boeren, handelsreizigers en toeristen. Moskou legde ook zo goed als een reisverbod op, ook voor eigen burgers die al zwaar getroffen zijn door de felle koersdaling van de roebel.

De Zuid-Turkse kust ondervond dat vorige zomer al. Het Russische bezoekersaantal slonk van 4,2 miljoen naar 3,5. Vandaag zijn er nog amper Russen, wat al heeft geleid tot de sluiting van 1.300 hotels. Ook de Duitsers haken af na de aanslagen in Ankara op een vredesbetoging, in Istanbul (waar elf Duitsers en één Peruaan omkwamen), en in het hart van de hoofdstad nog maar een week geleden.

De grootste reisorganisator TUI heeft de boekingen al met 40 % zien teruglopen. Klap op de vuurpijl: textiel is aan banden gelegd, bouwfirma's krijgen geen contracten meer. Het is kwaad kersen te eten met hogere heren.

Eenzaam

Het probleem van Erdogan is dat hij intussen vrijwel iedereen van zich vervreemd heeft. Het leger schiet wel op de Koerden maar weigert grondtroepen in te zetten (samen met de Saoedi's) zonder een geldig mandaat van de VN. Dat leger heeft nog een appeltje te schillen met de AKP, want het is zijn lucratieve handelsvoordelen kwijtgespeeld én zijn leidende rol in de maatschappij.

Het gerecht was het laatste bastion van het seculiere kemalisme, dat Erdogan met geweld de arm heeft omgewrongen. De universitaire wereld is onthoofd, 200 academici die pleitten voor onderhandelingen met de Koerden worden vervolgd voor onpatriottisch gedrag. De vrije pers en de jongeren hebben zich afgekeerd van de ruwe islamisering en de aangescherpte censuur op cultuur (vooral film), politieke verslaggeving, internet en Twitter (meer dan negen op tien ingrepen wereldwijd gebeurden vorig jaar in Turkije).

De gematigden zien met lede ogen aan dat het verbod op de hoofddoek is ingetrokken, dat alcohol nog amper mag, dat ambtenaren hun werk lustig mogen onderbreken om hun gebeden te doen. De seculieren zijn sowieso als de dood voor nog meer staatsbemoeienis, zij verwijten Erdogan ook grootheidswaan.

Gemor

Die uit zich in protserigheid en in paranoia. Het verergert met de dag. Monumentale bouwwerken volgen elkaar op, van het Witte Paleis (een residentie waar zelfs Ceaușescu destijds in verloren zou zijn gelopen) tot reusachtige moskeeën, terwijl het inkomen van de kleine man en de kleingrutter afkalft.

De groei is afgezakt van 11 naar 3 %. De werkloosheid blijft stijgen (bijna 11 %), mede omdat vluchtelingen de goedkope arbeidsplaatsen innemen (onder de loonprijs). Het zakenleven mort, de vooruitzichten zijn somber, de vaste afnemers – Rusland, de Kaukasus, Voor-Azië – haken af.

Met Europa bestaat alleen nog een wankele brug: op 6 maart komt er een gezamenlijke top die de verhoudingen op scherp zal stellen. Eén ding is zeker. Van toetreding is nog minder sprake dan ooit tevoren. En dan vergeet Europa nog de hereniging van Cyprus.

Paranoia

Er pakken zich dus donkere wolken samen boven het hoofd van Erdogan. Omdat hij zich bezondigt aan alles waaraan Abdülhamid ten onder is gegaan. De rampzalige economie (in 1873 was de oogst mislukt, nu brengt olie niets meer op), de bouwwoede, de exorbitante legeruitgaven (Turkije heeft onlangs een grote bestelling geplaatst voor gevechtshelikopters en uitbreiding van de zeemacht), bedrieglijke propaganda, en pure paranoia.

De kritiek op het verslag van het Europees Parlement getuigt van veel kittelorigheid, omdat verslaggeefster Kati Piri alleen naar Koerdistan is gegaan en niet naar Ankara; ze heeft het verkorven omdat ze gewaagt van een burgeroorlog, niet van terreurbestrijding.

 

Zwarte Piet

Net zoals onder Abdülhamid (de man van Armeense volkenmoorden) mag alleen de officiële staatsinformatie verspreid worden. En als er toch iets fout loopt, dan verkettert Erdogan steevast de tegenstand als een “buitenlandse samenzwering”.

Dat kan niet goed aflopen. Als iedereen de kaarten op tafel moet gooien, is het vrijwel zeker dat Turkije met de zwarte piet blijft zitten. De afbetalingen zullen diep snijden in de samenleving.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.