Wie kiest de opvolger van de Iraanse leider Khamenei?

De Iraniërs kunnen vandaag een nieuw parlement kiezen, maar belangrijker nog: een nieuwe Raad van Experten. Dat machtige orgaan beslist wie de opvolger wordt van de "faqih" of "gids van de revolutie", grootayatollah Ali Khamenei. Dat vereist wel enig inzicht in het ingewikkelde kluwen van instellingen in Iran na de revolutie van 1979.

Het Iraanse politieke model of "velayat-e faqih" (Farsi: regering van  de opperste jurist) werd uitgedacht en was op het lijf geschreven van wijlen grootayatollah Ruhollah Khomeini, de drijvende kracht achter de islamitische revolutie van begin 1979.

Khomeini schafte de eeuwenoude monarchie af en verving die door een revolutionair model. Op het eerste zicht lijkt dat democratisch: iedereen boven de 18 jaar -mannen en vrouwen- mag stemmen voor een president, een parlement en een oppermachtige "Raad van Experten".

Schijn bedriegt echter, want naast de verkozen instellingen staan veel machtigere functies en andere raden die niet vrij verkozen worden en die hun zeg hebben over zowat alles, inclusief over wie zich kandidaat voor verkiezingen mag stellen. De kern van dat alles is dat een kleine kliek zowat overal een vinger in de pap heeft en het politieke systeem zichzelf bestendigt.

Dat Iran een regime van hoge geestelijken heeft, klopt ook niet echt. De meeste grootayatollahs of hoogste sjiitische geestelijken haalden indertijd en nu ook nog de neus op voor het model-Khomeini en diegenen die zich er tegen uitspraken zoals ayatollah Shariatmadari of Montazeri werden opgesloten of monddood gemaakt. Het regime bestaat dan ook vooral uit leken, militairen en lagere geestelijken.

De president, regering en het parlement

Om de vier jaar kunnen de Iraniërs een nieuwe president kiezen. Nu is dat de relatief gematigde "hojatoleslam" -een rang onder ayatollah- Hassan Rouhani (foto in tekst).

De president leidt en benoemt de regering en voert het dagelijkse bestuur van het land. Zijn macht wordt echter beperkt door de niet-verkozen "vali faqih" of "gids"  van de revolutie, grootayatollah Ali Khamenei, en door de almachtige Raad van Wachters (zie verder). Bovendien moeten -net als voor andere belangrijke functies- kandidaten voor het presidentschap groen licht krijgen van die Raad van Wachters om "ongewenste elementen" te weren. De kiezers krijgen dus een zeer beperkte selectie van "gewenste kandidaten" voorgeschoteld.

Hetzelfde geldt voor de leden van het 290 zetels tellende parlement of Majlis. Ook zij worden "vrij" en direct verkozen, maar ook hier uit een vooraf goedgekeurde lijst van kandidaten voor de Raad van Wachters. Vijf zetels zijn voorbehouden voor de minderheden: één voor de zoroastristen (volgers van de Perzische profeet Zarathoestra), één voor de Assyrische en Chaldeeuwse christenen, twee voor de Armeense christenen en één voor de joden.

Partijen zijn er in Iran niet, maar wel blokken en fracties. Het is dus vooral uitkijken of er een meerderheid komt van radicalen of gematigden. Dat laatste kan van belang zijn voor president Rohani die met het parlement moet werken.

De Raad van Experten en de "gids"

Eén van de cruciale instellingen in Iran is de Raad van Experten of "Majlis-e Khobregan". Ook de 86 leden van die raad worden rechtstreeks verkozen, maar ook nu weer uit een lijst van goedgekeurde kandidaten door de Raad van Wachters. Naast het parlement is het nu die raad die voor acht jaar verkozen wordt.

Die experten hebben een mandaat van acht jaar en er zijn extra voorwaarden. Zo zijn enkel sjiitische geestelijken met "voldoende geleerdheid en deugdzaamheid" in die raad verkiesbaar. 

Die raad komt slechts een week per jaar samen, maar heeft wel een erg belangrijke taak: ze kiest de volgende "faqih" of "gids" en kunnen die desnoods afzetten. Gezien de leeftijd van de huidige gids, grootayatollah Ali Khamenei, zullen de nu verkozen experten wellicht de nieuwe leider van Iran kunnen aanduiden. Het parlement heeft daar niets over te zeggen. Wel moeten -net als voor alle instellingen- de kandidaten voor de verkiezing groen licht krijgen van de Raad van Hoeders. Opvallend is dat de meeste kandidaten afgewezen worden. Eén van hen is Hassan Khomeini, de kleinzoon van de stichter van de islamitische republiek, maar die wel bekend staat als een gematigde hervormer.

De "hoogste leider"

De functie van "faqih" (jurist) of "rahbar" (hoogste leider) was duidelijk bedoeld voor wijlen grootayatollah Khomeini. Na diens dood in 1989 werd zijn medestander Ali Khamenei tot opvolger gekozen door de experten. Khamenei was toen zelfs nog geen grootyatollah en kreeg daarop haastig die titel toegestopt, iets wat tot nogal wat ongenoegen leidde bij de andere hoge sjiitische geestelijken binnen Iran.

Als "faqih" is Khamenei de facto de behoeder van het systeem als erfenis van Khomeini. Hij heeft erg grote macht en zet de krijtlijnen uit van het binnen- en buitenlands beleid van Iran, zowel direct als indirect.

Ook benoemt hij de toplui van het leger en de machtige Revolutionaire Wachten of Pasdaran, maar ook van het rechtsapparaat en kiest hij zes van de twaalf leden van de Raad van Wachters, de meest cruciale instelling van de islamitische republiek. Als u weet dat die andere zes "wachters" worden aangeduid door het hoofd van het rechtsapparaat, is de cirkel rond.

Er staat geen limiet op de ambtstermijn van de faqih. In theorie kan hij worden afgezet door de Raad van Experten, maar in de praktijk blijft die wellicht levenslang in functie.

De "Raad van Wachters" van de revolutie

De twaalf koppen tellende Raad van Wachters is de kern van het Iraanse politieke systeem. Zij bepalen wie er "geschikt" is om kandidaat te zijn als president of parlementslid of zelfs de Raad van Experten en kunnen die ook schorsen. Bovendien kan de Raad van Wachters alle beslissingen van de president, de regering en het parlement schrappen als die oordeelt dat die in strijd zijn met de grondwet of met de sharia, de islamitische wetgeving.

De raad bestaat uit zes theologen die worden aangeduid door de "gids" en zes juristen die worden aangeduid door het hoofd van het rechtsapparaat. Zij bepalen dus in grote mate wie voor alle andere functies en instellingen in aanmerking komt en vooral ook wie niet.

Tenslotte is er nog een "Raad van Geschiktheid" die moet bemiddelen als er een conflict rijst tussen het parlement en de Raad van Wachters. Die raad bestaat uit 28 leden die naar eigen goeddunken worden benoemd en/of ontslagen door de "gids", Khamenei dus. Ook niet erg democratisch dus.

"Ons kiest ons"

Het is duidelijk dat de Iraanse kiezers in dit model een zeer beperkte invloed hebben op de politiek van hun land en dat is ook zo bedoeld. De "velayat-e faqih" was dan ook door Khomeini bedacht als een systeem van "ons kiest ons" waarin een beperkte groep machthebbers -ook na Khomeini- het systeem controleren. Er zijn voldoende middelen ingebouwd om de "grillen" van kiezers en politici te blokkeren.

Khomeini kende de geschiedenis van Iran, die gekenmerkt werd door de spanning tussen de autocratische shahs en de sjiitische geestelijkheid. Een revolutie onder de geestelijkheid in 1905 leidde tot een grondwettelijke monarchie naar Belgisch voorbeeld, maar dat model bleek erg instabiel en na een militaire staatsgreep in de jaren 20 keerde Iran terug naar de almacht van de shahs, zij het van een andere dynastie.

Anderzijds wou Khomeini de Iraanse kiezers ook het gevoel geven  dat ze wel degelijk een stem hadden in zijn model en er zich bij betrokken voelden. Anders dan in China of andere landen hebben de Iraniërs wel een echte keuze -zij het zeer beperkt- uit een aantal presidentskandidaten.  Dat de gematigde president Rouhani verkozen werd, was dan ook met de zegen van de niet-verkozen instellingen zoals Khamenei die een uitweg zochten uit de nucleaire crisis en de wurgende internationale sancties, maar de kiezers hadden alternatieven.  Toch is ook Rouhani -evenzeer als de gematigde president Mohammed Khatami indertijd- een onderdeel van het Iraanse politieke systeem. Zelfs een in "steen gehouwen model" als dit heeft een uitlaatklep en flexibiliteit nodig.