Is Alternative für Deutschand extreemrechts of rechts-populistisch?

Nooit eerder kwam in Duitsland een partij langs de rechterflank van de Union – de conservatieve alliantie tussen CDU en haar Beierse zusterpartij CSU – opzetten. Alternative für Deutschland is anti-Europees en antivluchtelingen, zoveel is zeker, maar is dit ook een extreemrechtse partij?

Het was wachten tot het moment dat het zou gebeuren: de opkomst van een heel erg rechtse partij in Duitsland, waar zulke zaken nochtans (nog altijd) kwalijke herinneringen oproepen. Maar het is een politieke wetmatigheid dat, als er een gat valt, vroeg of laat iemand daarin duikt.

De socialisten ondervonden dat al eerder, toen voormalig bondskanselier Gerhard Schröder bij het begin van deze eeuw met zijn hervorming van de arbeidsmarkt naar rechts opschoof. Hij maakte zo ruimte voor Die Linke van Gregor Gysi en voormalig SPD-boegbeeld Oscar Lafontaine.

Ook Merkel schoof op, met haar aanpak van de vluchtelingencrisis maar daarvoor ook met haar groene standpunten over kernenergie. En zo maakte das Mädchen ruimte op rechts voor Alternative für Deutschland.

Liberaal en anti-Europees

Die partij was aanvankelijk een partij van en voor ondernemers, uitgesproken neoliberaal én anti-Europees. Bij het oprichtingscongres in 2013 werd de invoering van de euro verketterd als een “fout die de integratie van Europa bedreigt”. Volgens oprichter Bernd Lucke, hoogleraar economie in Hamburg, diept de euro de kloof tussen het rijke noorden en het arme zuiden uit, en veroorzaakt dat anti-Duitse gevoelens.

Toen was er niemand die het in zijn hoofd haalde om AfD als een extreemrechtse partij te omschrijven. Maar gaandeweg werd de toon grimmiger, wat veel te maken had met een machtsstrijd tussen Lucke en Frauke Petry. Die eerste werd kalltgestelt, en Petry – een chemicus uit het oostelijke Sachsen-Anhalt, waar de partij zo goed scoorde – nam over.

Aangebrand

Sindsdien regent het bedenkelijke uitspraken. Zo noemde top-AfD’er Dubravko Mandic Barack Obama een “Quotenneger” – zeg maar, het resultaat van positieve discriminatie. Of klaagde hij dat Duitsland “kriegsmüde” was. (Waarop hij bijna uit de partij gezet werd.)

In het Europese parlement denken sommigen alvast dat AfD een extreemrechtse partij is. De Europarlementsleden Marcus Pretzell en Beatrix von Storch werden door de Europese Conservatieven en Hervormers – waartoe ook N-VA behoort - aan de deur gezet, de allereerste keer overigens dat een fractie in het Europees parlement zo’n drastische beslissing nam.

En opvallend: de aanleiding waren niet de aangebrande uitspraken van die twee, het was de commentaar van AfD-voorzitster Frauke Petry zelf, die opriep om desnoods op vrouwen en kinderen te schieten om het vluchtelingenprobleem onder controle te krijgen.

Kun je daaruit besluiten dat het om een extreemrechtse partij gaat? AfD is de NPD niet, een typisch extreemrechtse partij met kortgeschoren nazi scum in de rangen. Tegen al te assertieve partijleden – zoals Mandic – werden tuchtprocedures opgestart, en voormalige NPD-leden zijn expliciet níét welkom. Maar tegelijkertijd geeft de partij wel toe dat AfD een magneet is voor “individuele” NPD’ers.

Semantische discussie

Bij AfD wordt nog altijd strijd gevoerd tussen de “liberalen” en de “nationalisten”, en de partij zet zich in de opgekuiste traditie van pakweg Marine Le Pen, die een fatsoenlijker Front National wil dan haar vader Jean-Marie. Maar uiteindelijk is de vraag of het om rechts-populisten dan wel extreemrechtsen gaat veeleer semantisch van aard. Allebei zijn ze een uitlaatklep voor wat bij dezelfde groepen van de bevolking leeft.