Een rauwe realiteit die we móéten leren kennen - Martin Heylen

Journalist Martin Heylen, maker van de reeks "Terug naar eigen land" op Vier, kijkt bij het begin van de EU-top met verontwaardiging naar de Europese voorstellen rond vluchtelingen. Hij was met zes BV's in Turkije en kwam met emoties én beelden terug die hij niet zal vergeten. De realiteit is veel rauwer dan we denken.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

In de documentairereeks "Terug naar eigen land" op Vier volgt Martin Heylen samen met zes bekende mensen twee grote vluchtelingenstromen. Het toeval wil dat de aflevering van vandaag over Turkije gaat (20.35u).

Vandaag en morgen is er een zoveelste Europese top waarin wordt onderhandeld over het terugsturen van vluchtelingen vanuit Europa naar Turkije, dat als een veilig land wordt bestempeld, tenminste door voorstanders van het plan.

Dat treft, want de derde aflevering van "Terug naar eigen land" speelt zich af in Istanbul en Izmir. Toen we aan de poort van Europa aankwamen, was ik opgelucht. Eindelijk veilig. We hadden er een verblijf aan het front met IS in Irak opzitten, en in het Keniaanse vluchtelingenkamp van Dadaab net over de grens met Somalië, waar blanken kidnappen en criminaliteit door de terreurorganisatie Al Shabaab schering en inslag zijn.

Nee, dan voelde Istanbul als een veredelde citytrip aan.

We hadden een plan. We wilden de twee reisgezelschappen hier verenigen, om dan samen de oversteek naar Europa te maken. Voor de ontmoeting hadden we een geschikte filmlocatie gevonden: het plein van de beroemde Blauwe Moskee, op een half uurtje stappen.

Maar uitgerekend op die plek blies plots een zelfmoordterrorist zich op.

Hij had het duidelijk op westerse toeristen gemunt. Tien Duitsers werden gedood. Een paar uur later waren wij het misschien geweest, met onze camera's die van ver de aandacht trekken.

Ambulances raasden met loeiende sirenes door de straat. Eén van onze twee veiligheidsmensen spurtte met een camerabril naar de moskee, de andere gebood ons om in het hotel te blijven. In één klap was het gevoel van veiligheid weg.

Nu is het in Parijs en Vorst ook niet veilig, zult u misschien zeggen. Dat is de nieuwe realiteit waarin we leven. Maar in Istanbul is er nog een andere realiteit. De stad ligt letterlijk op de scheiding tussen Europa en Azië. Daardoor is het zowat de hoofdstad van de mensensmokkel geworden. 's Avonds zie je ze komen, groepjes vluchtelingen op zoek naar criminelen die hen tegen betaling in een boot kunnen helpen.

Het gebeurt niet eens verdoken. Het Aksarayplein lijkt wel een marktplaats waar wordt aangeboden en afgepingeld. In de omliggende straten is een bloeiende handel in zwemvesten ontstaan. Vaak zijn het spullen van inferieure kwaliteit, die geen mens drijvend houden.

Toen onze medereizigers naar de prijs vroegen, werden ze doorgestuurd naar een andere winkel met betere spullen, omdat zij geen vluchtelingen maar westerlingen waren. Onze cameraploeg werd weggejaagd.

Ziehier de rode draad doorheen deze reis: vluchtelingen zijn handelswaar, big business.

Arme mensen

Vorig jaar werden 850.000 mensen de Middellandse Zee overgesmokkeld naar Lesbos, Kos of andere Griekse eilanden. Een mensensmokkelaar vraagt zo'n 1.300 euro per persoon. Omgerekend komt dat op een totaal van 1,1 miljard euro. Toen wij er waren, op 12 januari, was de prijs gezakt naar 700 euro. Want het was winter, de zee was woeliger en gevaarlijker.

Solden dus, zo cynisch is het. En, nog erger, de afgelopen maanden hebben daarom vooral armere mensen de oversteek gewaagd. Veel vrouwen en één derde van alle wintervluchtelingen waren kinderen, zei een Griekse officier ons aan de overkant, op Lesbos. Wat ook betekent dat 1 op de 3 van de aangespoelde drenkelingen kinderen zijn...

We waren er getuige van hoe een moeder met een baby van 8 maanden haar rugzakje vol stopte met de hoogstnodige spullen. Die nacht zou een smokkelaar haar naar een boot ergens rond Izmir brengen. Ze wou naar haar man toe, in Duitsland. Dat vertelde ze terwijl ze een goedkoop en minderwaardig reddingsvestje voor haar kind inpakte.

Als het de levensgevaarlijke overtochten in gammele bootjes zou stoppen is het plan van Samsom/Knaus een goede zaak. Maar kan een plan dat door weliswaar hoogopgeleide mensen maar vanop verre afstand werd bedacht de toets met de realiteit doorstaan?

"Niemand zal ooit deze mensensmokkel stoppen," hoorden we van verschillende betrokkenen. "Dit is een georganiseerde maffia, er is te veel geld mee gemoeid en de Turkse kust is te groot om te controleren."

Vooraleer we zelf de zee overstaken, slaagden we erin om met een mensensmokkelaar te praten. Het was een onthutsend gesprek, dat werd afgerond met de woorden: "Jullie vinden dat ik een moordenaar ben? Nee hoor, jùllie Europeanen zijn de moordenaars."

Veilig?

Ondertussen lopen Europese toppolitici de deur van de Turkse president plat, en wordt ons gezegd dat Turkije alles zal oplossen. Donald Tusk twittert dat de illegale migrantenstroom naar Europa stopt. Drie miljard steun aan Turkije wordt opgetrokken naar zes miljard steun. Dat geld moet naar een verbetering van de erbarmelijke opvang in Turkije gaan, maar dus ook naar de strijd tegen de maffia. En ondertussen wil men vluchtelingen in Europa met vliegtuigen terug naar Turkije versassen, dat een veilig land wordt genoemd.

Na een bezoek aan Turkije verklaarde staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken vorige week op Radio 1 dat het misschien geen veilig herkomstland is voor Turkse Koerden, maar wel een zogenaamd "veilig derde land" voor asielzoekers uit pakweg Syrië.

Anders gezegd: terwijl er in Oost-Turkije op dit moment zware gevechten en bombardementen zijn, zouden opvangkampen ongemoeid worden gelaten.

Veilig? Dat kunnen we alleen weten als er een sluitend controlesysteem komt waarmee Europa ter plekke en permanent kan toezien op de besteding van het geld en waarbij ook journalisten mee toegelaten worden. Wij kregen in elk geval geen toestemming om Turkse opvangkampen te filmen. Misschien moeten de grote plannenmakers zich dringend eens over een controlesysteem en sluitende garanties buigen? Tot dusver blijft het daar oorverdovend stil rond.

Andere ogen

De druk op politici is groot. De vluchtelingencrisis beroert iederéén. Nooit heb ik zoveel, vaak felle reacties gehad op programma's als "De bril van Martin in Sijsele" en "Terug naar eigen land".

Ik denk dat iedereen ontzettend hard zijn best doet om een oplossing te bedenken - tenzij diegenen die hier geld aan verdienen. Maar als je met je voeten in de modder van het front staat of tussen wanhopige mensen die hun leven wagen, lijken die Europese plannen vaak kil en harteloos.

Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat je er op een andere manier tegenaan kijkt als je het met eigen ogen hebt gezien: niet een geleid bezoek aan een modelkamp maar op een reis zoals wij die gemaakt hebben.

Ik zag het aan de reacties en de evolutie van de zes BV's tijdens deze reis, zes Vlamingen met een verschillende maar relevante en duidelijke mening over de problematiek. Ik ben elk van hen dankbaar om hun openheid en lef, want de ervaringen kwamen hard binnen.

Ook ik geraakte willens nillens betrokken. Ik wond me wel eens op, of wees sommige medereizigers op ongerijmdheden in hun betoog. En ook ik raakte ontroerd, toen tientallen mensen huilend van geluk uit zo'n smokkelaarsbootje strompelden op een keienstrand in Lesbos. Een golf van emoties sloeg op me over, iets wat ik nooit had gevoeld toen ik deze taferelen thuis op televisie zag.

Het stemt tot nadenken over de beperkingen van tv-verslaggeving en de gewenning bij de overgemediatiseerde kijker.

Geen mens kan onbewogen blijven bij wat we zagen en voelden. In de Code van de Raad voor de Journalistiek staat trouwens nergens dat een journalist afstandelijk en emotieloos moet zijn. Dit is geen subjectieve journalistiek waarbij ik mijn eigen mening wil doordrukken. Ik wil via die zes medereizigers een gevoel, méér gevoel overbrengen dan bij nieuwsjournalistiek die per definitie feitelijk moet zijn.

Vorige week stuurde Donald Tusk nog een tweet de wereld in: "De ongecontroleerde vluchtelingenstromen langs de Balkanroute zijn beëindigd." Wel, wij zagen met eigen ogen hoe duizenden vluchtelingen zowel in Macedonië, Servië als Kroatië in gecharterde treinen werden gepropt en richting Oostenrijk weggevoerd. Tegen betaling, goed georganiseerd. Behalve bij de grensovergang, waar ze noodgedwongen te voet enkele kilometers door een ijzig sneeuwlandschap moesten ploeteren.

Ook dát was confronterend.

Wij zijn voor dit programma uit onze comfortzone gekomen: mijn medereizigers, de crew en ikzelf. Ik kan het elke journalist, elke betrokken politicus - en elke kijker - aanraden, want de wereld - onze wereld - is ook uit de comfortzone weg.

En of "Terug naar eigen land" nu een documentaire, een BV-programma of reality wordt genoemd, dat is een semantische discussie en doet weinig ter zake: er is een rauwe realiteit die we móéten leren kennen, alvorens er te kunnen over meepraten, laat staan er een zinvolle en menswaardige oplossing voor uit te dokteren.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.