Terug naar de Krim - Jan Balliauw

Twee jaar na de annexatie van de Krim door Rusland ging Jan Balliauw terug om reportages te maken voor het Journaal. Hij schreef er ook analyses over. Vandaag deel 1: een bureaucratische calvarietocht die het grote isolement van het schiereiland illustreert.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Jan Balliauw is diplomatiek en militair redacteur bij VRT Nieuws. Hij was enkele jaren correspondent in Moskou.

"Is er een probleem?", vraag ik de schichtige agent van de inlichtingendienst FSB die me tien minuten geleden verplichtte mijn bagage uit de auto te halen en hem te volgen. "Voorlopig hebt u nog geen problemen", antwoordt hij met een sarcastische grijns. "Blijf hier staan", beveelt hij me.

Ik ben net de Krim binnengekomen over een van de twee overgangen voor buitenlanders: Armjansk. Voor mij staan enkele witte containers met telkens een deur en daarnaast spiegelglas. Geregeld komt uit de ene deur iemand die de andere deur binnengaat. Het is een surrealistisch ballet van bureaucratische drukdoenerij.

Af en toe zie ik dat ook mijn paspoort van de ene naar de andere deur verhuist. Maar ik ben machteloos. Niemand geeft een woord uitleg. Ik ben 100 meter over de Russische grens en meteen wordt me, misschien ongewild, duidelijk gemaakt dat ik mij als individu moet neerleggen bij de ‘hogere machten’. 

Door mijn hoofd schiet een opmerking van een Belgische diplomaat: "Als er op de Krim iets met je gebeurt, kunnen we niets voor je doen." De Belgische ambassade in Moskou is machteloos omdat voor België de Krim nog altijd Oekraïens grondgebied is. De ambassade in Kiev kan niets doen omdat de Krim de facto Russisch grondgebied is en nooit een diplomatieke interventie vanuit Kiev zal toelaten.

De tocht naar de Krim was 48 uur daarvoor begonnen met een vlucht naar Kiev. Je kan op een halve dag naar de Krim vliegen via Moskou, maar dan overtreed je de Oekraïense regels. Als individu is dat misschien niet zo erg, maar als journalist, die ook vaak in Oekraïne werkt, kan ik dat risico niet nemen. Weken geleden heb ik daarom een officiële toestemming aan Kiev gevraagd en gekregen om de Krim te bezoeken. Journalisten zijn een van de weinige categorieën van buitenlanders aan wie zo'n toestemming wordt gegeven.

Nu ga ik naar Kiev om de nodige papieren op te halen. Ik meld me eerst aan bij het ministerie van Informatie in het massieve halfronde gebouw van de Oekraïense ministerraad. De bewakers aan de hoofdingang van het gebouw weten evenwel niets van een ministerie van Informatie. Ik probeer mijn contactpersoon te bellen maar zijn gsm staat blijkbaar af. Na enkele vruchteloze pogingen stuurt een van de bewakers mij door naar een andere ingang.

Het is een typische Sovjetingang met een bureau voor ‘propiski’, toegangsbewijzen. De dame achter het glas hoort het in Keulen donderen als ik vraag naar het ministerie van Informatie. Ze stuurt me door naar een andere klein bureau maar ook daar kennen ze dat ministerie niet. Ik besluit dan maar via internet op zoek te gaan naar een contacttelefoon, en krijg een dame aan de lijn die me een ander telefoonnummer geeft, en zo kom ik uiteindelijk bij de juiste persoon.

Binnen de 10 minuten staat mijn contactpersoon beneden met het document dat ik nodig heb. Hij verontschuldigt zich in keurig Engels dat hij niet te bereiken was omdat hij in de metro zat. Voor mij staat het nieuwe Oekraïne, in een omgeving die helemaal doet denken aan het oude.

Een half uurtje

Met de brief die hij me geeft, moet ik naar de migratiedienst. Die ligt een eind buiten het centrum, op de linkeroever van de Dnepr, in een nietszeggend gebouw tussen andere flats. Door de felle regenbuien van de voorbije nacht staat de toegangsweg helemaal onder water. In het gebouw zie ik verschillende gangen met een eindeloze rij deuren.

Af en toe komt iemand naar buiten om meteen een andere deur binnen te gaan. Niemand vraagt de aanwezigen of ze hulp nodig hebben. Ik doe dan maar de deur open die de vriendelijke man van het ministerie van Informatie mij had opgegeven. Achter de tafel zit een man blijkbaar te vergaderen met een vrouw. Hij doet me meteen teken dat ik de deur moet dichtdoen en wachten.

Ik besluit na een tiental minuten een andere deur te proberen waar ik net iemand heb zien binnengaan. De man daar ontvangt me eerst met wat tegenzin maar als ik mijn probleem uitleg, ontdooit hij meteen. Hij wijst me de weg naar een vertaalbureau om de hoek want zonder vertaling van mijn paspoort kan hij niets doen.

Twintig minuten laten sta ik weer bij hem met een officiële vertaling van mijn paspoortgegevens. Hij belooft me mijn document snel te behandelen en vraagt me buiten een half uurtje te wachten. Hij houdt zijn woord. Tegen de middag heb ik mijn vrij uitzonderlijke toestemming om als journalist naar de Krim te gaan. Op het document staat het nummer 54.

Tijdelijk bezet

Twee jaar na de annexatie van de Krim door Rusland ligt de situatie op het schiereiland nog altijd zeer gevoelig zowel in Rusland als in Oekraïne. Kiev spreekt over ‘tijdelijk bezet’ grondgebied en hoopt dat de Krim binnenkort weer tot Oekraïne zal behoren. De 3 bestaande overgangen tussen Oekraïne en de Krim zijn geen grensposten maar ‘controleposten voor in- en uitreis’.

Aan de controlepost krijg ik verschillende keren de vraag of ik toch zeker geen ‘posities’ heb gefilmd. Onderweg had ik met een handcamera wat beelden gemaakt van de weg naar de controlepost, onder meer van de mijnenvelden langs de weg. Uiteindelijk moet ik tonen wat ik op mijn handcamera heb gefilmd, maar blijkbaar staan er geen gevoelige beelden op.

Ik krijg van de Oekraïners geen uitreisstempel in mijn paspoort, alleen een op mijn toelating van Kiev. Oekraïne heeft intussen ook bijna alle banden doorgesneden met het schiereiland. Een belangrijke bron van watervoorziening voor de Krim, een kanaal vanuit de Dnepr, is drooggelegd. De stroomtoevoer vanuit Oekraïne werd in november onderbroken nadat Krim-Tataarse activisten enkele pylonen hadden opgeblazen. Het veroorzaakte een regelrechte black-out in grote delen van de Krim.

Het vrachtverkeer is helemaal stilgevallen omdat vrachtwagens niet meer de officiële overgangen mogen gebruiken. Inwoners van de Krim mogen niet in Oekraïne rondrijden met Russische nummerplaten die in de Krim zijn geregistreerd (terwijl alle inwoners tegen 1 april nieuwe Russische nummerplaten moeten hebben, met het regionummer 82 voor de Krim en 92 voor Sevastopol).

Ook in Rusland ligt de situatie op de Krim gevoelig. De Russische overheid en ook veel Russen vinden dat het Westen bewust de realiteit over de Krim verdraait, dat Europeanen en Amerikanen de inwoners van de Krim het recht op zelfbeschikking ontzeggen terwijl NAVO-vliegtuigen de Kosovaren steunden in hun strijd voor onafhankelijkheid van Servië op basis van dat recht op zelfbeschikking.

Het ‘grensstadje’ Armjansk is een militaire vesting geworden. Een inwoner vertelt me dat rond het stadje de Russische strijdkrachten heel wat versterkte posities hebben ingenomen om een eventuele aanval vanuit het Oekraïense vasteland af te slaan.

Niet voor het protocol

Iedere westerse journalist wordt met argwaan bekeken omdat in de Russische geest onafhankelijke, onpartijdige journalistiek niet mogelijk is. Na een half uur wachten word ik binnengeroepen in een van de containers waar een jongeman in militair uniform mij beveelt te gaan zitten. Ik moet mijn telefoon en andere documenten op tafel leggen.

Hij wil weten waarom ik naar de Krim ben gekomen, wat ik kom doen, wie ik ga interviewen en natuurlijk waarom ik niet via Moskou ben gereisd. Ik probeer alles naar waarheid te beantwoorden. Als hij geen vragen meer heeft, besluit hij het over een andere boeg te gooien. "Wat denkt u persoonlijk over de Krim?", vraagt hij me.

Als ik hem zeg dat VRT-journalisten volgens het statuut van de publieke omroep geen persoonlijke mening mogen vertolken, doet hij nog een laatste poging: "Dit is niet voor het protocol, maar ik zou dat gewoon persoonlijk willen weten."

Ik houd me bewust op de vlakte en even later heeft hij er genoeg van. Hij stuurt me terug naar buiten en weer krijg ik het bevel om te blijven staan naast mijn bagage. Weer gaat mijn paspoort van deur tot deur, tot uiteindelijk de schichtige agent weer naar buiten komt met mijn paspoort en mij opdraagt hem te volgen naar de wagen. Even later krijg ik mijn paspoort met de toelatingsstempel. "Excuseer voor het oponthoud", verontschuldigt hij zich nog.

Isolatie

De eerste uren in de Krim wachten me nog een aantal verrassingen. Als we wat verder weg zijn van het Oekraïense vasteland heeft mijn Belgische gsm plots geen verbinding meer. Door de westerse sancties zijn er geen roamingovereenkomsten voor de Krim met westerse gsm-operatoren. Mijn Russische nummer werkt wel, maar ook mijn Russische provider is niet actief in de Krim, ook uit angst voor de sancties.

Maar die heeft dus wel een roamingovereenkomst met de eigen operator in de Krim, want Rusland heeft natuurlijk geen sancties genomen tegen de Krim. De isolatie van het schiereiland gaat nog verder. In de hoofdstad Simferopol probeer ik geld af te halen maar dat lukt niet. In mijn hotel kan ik niet betalen met een kredietkaart. Russische kaarten werken wel maar dat gaat via een omweg. De betalingen worden niet officieel geregistreerd in de Krim maar ergens op het Russische vasteland. Russische banken zijn overigens niet actief in de Krim, opnieuw uit angst voor sancties.

Al na enkele uren in de Krim is me duidelijk dat het politieke klimaat op de Krim veel meer gespannen is dan in de rest van Rusland. Het schiereiland is ook sterk geïsoleerd sinds Rusland het annexeerde twee jaar geleden, maar de Russen gebruiken hun enorme vindingrijkheid om die isolatie te omzeilen.