Ligt de verantwoordelijkheid bij één man? Of faalde het systeem?

Volgens minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon ging één man - de verbindingsofficier in Istanbul - in de fout in het dossier van Ibrahim El Bakraoui. Kan van een systeemfout dan geen sprake zijn?
AFP or licensors

Er zijn fouten gebeurd. Meteen na de uithaal van de Turkse president Erdogan van donderdagavond - en nadat ze hun ontslag aanboden aan premier Charles Michel - gaven binnenlandminister Jan Jambon als zijn Justitiecollega Koen Geens dat publiekelijk toe. 

De fout lag slechts bij één man, blijkbaar: de Belgische verbindingsofficier in Istanbul, die de beschikbare info niet snel genoeg doorspeelde en naliet om extra inlichtingen in te winnen. Jambon daarover in de Kamercommissie van vrijdag: "hier heeft geen dienst, geen directie, geen politieapparaat, maar wel één persoon uit het politieapparaat geblunderd."

De onvermijdelijke vraag is dan: klopt dat? Zijn er niet méér fouten gemaakt? Heeft het systeem niet gefaald?

Wat met Justitie?

Op 20 april 2014 wordt Ibrahim El Bakraoui, de kamikaze van Zaventem, vervroegd vrijgelaten. Van zijn celstraf van tien jaar - onder meer voor een gewapende overval waarbij de politie onder vuur genomen werd - zit hij er maar vier uit.

Is dat niet wat snel, kun je je afvragen. Maar bovenal: waarom werd El Bakraoui tegen het advies van de strafinrichting vrijgelaten?

Bovendien stuurde het Justitiehuis op 2 juli 2015 een bericht aan de strafuitvoeringsrechtbank dat hij de voorwaarden van zijn voorwaardelijke vrijlating niet nakwam: op 2 mei hadden ze hem voor het laatst gezien. Gaat dan niet te veel kostbare tijd verloren? Pas op 21 augustus wordt de invrijheidstelling van El Bakraoui ingetrokken. Want Bakraoui was nog tot 10 juni in het land. En waarom wordt hij op dat moment niet internationaal geseind? 

We weten ondertussen dat El Bakraoui sinsd 11 juni in Turkije zat. Jambon verklaarde in de Kamercommissie dat de man toen in Turkije aankomt en dezelfde dag nog opgepakt wordt in Gaziantep, aan de grens met Syrië en een kruispunt voor Jihadi's.

Twee weken later, op 26 juni, wordt dat meegedeeld aan de verbindignsofficier. Dus dit hele verhaal speelt zich af op een moment voor het Justitiehuis zelfs maar de strafuitvoeringsrechtbank inlicht.

En de terrocel?

Nog een belangrijke vraag: hoe zit dat met het functioneren van de "terrocel". Die werd op 29 juni ingelicht door de verbindingsofficier. Zo hoort het ook: de cel is opgericht om alle informatie uit het veld te verzamelen en te filteren, waarop die wordt doorgestuurd aan het OCAD, dat de terreurdreiging inschat.  

Heeft die "terrocel" goed gefunctionneerd? Per slot van rekening had ze al in een vrji vroeg stadium heel wat informatie ter beschikking. Vele dagen voor de Turken El Bakraoui daadwerkelijk op een vliegtuig naar Nederland zetten.

Had die dienst niet kunnen inschatten, zoals de verbindingsofficier misschien ook had kunnen doen, dat er een terreurgevaar was? Per slot van rekening was El Bakraoui opgepakt op een plek -Gaziantep - die een kruispunt voor jihadisten is.

Ter verdediging van de dienst: ze vroeg de verbindingsofficier op diezelfde 29 juni naar de reden van de arrestatie, een vraag waarop ze pas op 20 juli een antwoord zou krijgen, nà de uitzetting naar Nederland dus.

Feit is dat de dienst chronisch onderbemand is, en weinig overzicht heeft. Al in 2013 kwam het comité P tot een vernietigende conclusie.

Zo schrijft ze in haar jaarrapport van toen: "Voor het ogenblik is geen enkele bevoegde instantie in staat om de (veelheid van) databanken waarin informatie inzake terrorisme en extremisme verwerkt wordt/zou worden binnen de politie exact in kaart te brengen. Noch bestaat er een monitoring van de inspanningen en/of informatiestromen rond terrorisme, extremisme en radicalisme."

En de buitenlandse diensten?

Nog een vraag: zijn er ook fouten buiten België gemaakt? Wellicht wel. Over het algemeen laat de samenwerking tussen internationale terreurdiensten te wensen over. Dat zei ook Jambon in de Kamercommissie, waar hij aandrong op een betere samenwerking met het Counterterrorisme Center van Europol.

Maar ook tussen de Belgen en de Turken liep de samenwerking niet bepaald lekker. Neem nu die veertiende juli, de dag waarop de Turken El Bakraoui op het vliegtuig naar Nederland zetten. Dat wordt niét meegedeeld aan de verbindingsofficier, zoals gebruikelijk, maar enkel gepost in een elektronisch portaal. De officier krijgt het pas in de namiddag te horen in Istanbul van de Belgische ambassade in Ankara, terwijl El Bakraoui 's ochtends al vertrokken is.

Bovendien krijgt de verbindingsofficier pas een dag later te horen dat El Bakraoui als terreurverdachte is opgepakt in Turkije. En als hij daar meer over wil weten moet hij van de Turkse diensten een schriftelijke vraag stellen. Hij doet dat, weliswaar pas op 20 juli. En ondertussen, tussen die dag en 29 juni heeft de verbindingsofficier geen contact meer met de terrocel. Dat wordt hem nu héél erg kwalijk genomen.

Er volgen de komende maanden nog verschillende vergaderingen tussen de man en de Turkse autoriteiten, maar zonder dat hij extra info krijgt. Zijn antwoord krijgt hij pas op 11 januari, zes maanden na het vertrek van El Bakraoui. 

Geen info op voorhand

Wie schuld draagt, dàt zal de op te richten onderzoekscommissie moeten goedkeuren. Maar een fout die nog niet is opgedoken: het is niet zo dat België op voorhand op de hoogte was van een aanslag in Zaventem. Er gaan geruchten in die zin, maar iedereen ontkent. Ook Jambon, die het in de Commissie heel expliciet tegensprak.