Tussen wreedheid en hoop - Marc Hooghe

Na de aanslagen in Parijs gebruikte de bevolking daar de nationale symbolen om uiting te geven aan verbondenheid. In ons land is het wat moeilijker zoeken naar een symbolische vertolking van de solidariteit.
labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Marc Hooghe is hoogleraar politieke wetenschappen aan de KU Leuven. Hij analyseert voor de redactie.be regelmatig vragen die in onze maatschappelijke discussie opduiken.

Het is altijd bijzonder moeilijk wreedheid te begrijpen. Wat bezielt iemand om een bom te ontwerpen die spijkers drijft in het lichaam van onschuldige mensen die op weg zijn naar hun baan, die net terugkomen van hun nachtdienst, of die gewoon op vakantie willen vertrekken?

We denken enigszins gemakzuchtig eerst aan religieuze motieven, maar het blind terrorisme weet uiteraard nooit wie er zal getroffen worden. Op dit ogenblik weten we nog niet wie alle dodelijke slachtoffers waren.

Maar als je ’s morgens om je heen kijkt in de metro, dan kun je perfect voorpellen dat er een grote diversiteit zal zijn onder de slachtoffers. Christenen, vrijzinnigen, Joden, mensen die totaal geen belangstelling hebben voor religie, maar uiteraard ook islamieten. Je kunt niet zomaar in het blinde weg een bom plaatsen en tegelijk stellen dat je één bepaalde groep viseert, of één bepaald “waar” geloof wilt verdedigen.

Het is juist die wreedheid die het voor ons, als samenleving, zo moeilijk maakt om de gebeurtenissen van deze week te verwerken. Middenin ons dagelijks leven worden we getroffen door iets wat elk begrip te boven gaat. 

De New York Times vroeg zich eergisteren bezorgd af of de Belgen eigenlijk wel in staat zijn om uiting te geven aan hun collectieve rouw. In Frankrijk hebben ze daarvoor een duidelijk scenario: na de aanslagen in Parijs kwamen mensen samen op de Place de la République, ze tooiden zich met Franse vlaggen, en er werd de Marseillaise gezongen.

In België kennen we dat soort collectieve rituelen niet of nauwelijks, en het blijft allemaal kleinschaliger en daardoor ook wat onbeholpener. De Brusselaars komen samen op het Beursplein, het personeel van de luchthaven herdenkt de collega’s, en de politici doen hun ding.

Ongetwijfeld krijgen we de komende dagen en weken nog meer van dat soort wakes, naarmate de lijst met slachtoffers verder duidelijk wordt. Als het al de bedoeling was onze samenleving in het hart te treffen, dan hadden de terroristen hun doelwit nauwelijks gerichter kunnen kiezen. Een metrostation en een luchthaven zijn per definitie plaatsen waar iedereen langs komt, ongeacht beroep, taal of leeftijd.

De agenda van Daesh

Een samenleving kan op twee manier reageren op dit soort blind geweld. De eerste is misschien de gemakkelijkste en de meest voor de hand liggende: je gaat op zoek naar een zondebok, je zegt dat je woedend bent, en dat het altijd de schuld van iemand anders is. Ook dinsdag al werd heel nadrukkelijk geëist dat de moslimgemeenschap in ons land zich zou distantiëren van de moordenaars.

Een dergelijke eis komt er op neer dat de terroristen van Daesh hebben gewonnen. Zij stellen immers dat zij het enige ware geloof hebben, en dat dit geloof hen een vrijbrief geeft om mensen te vermoorden en te verminken.

Voor hen zijn geloof en wreedheid gewoon synoniemen. Je neemt enkel die logica over, als je islam en geweld met elkaar gaat verbinden. Als ze zich niet onmiddellijk distantiëren, of dat niet overtuigend genoeg doen, dan zijn het immers allemaal potentiële moordenaars.

De eis tot distantiëring neemt dus volledig de agenda van Daesh over, en je merkt dat dit mechanisme enkel speelt bij de islam. In de Verenigde Staten heb je af en toe het geval van fundamentalistische christenen die geweld gebruiken tegen abortuscentra, soms met dodelijke afloop. Ik heb nog nooit de eis gehoord dat alle christenen zich publiekelijk moeten distantiëren van dat religieus geweld. Die eis komt er niet, omdat we ‘christendom’ en ‘geweld’ nooit als synoniem gebruiken, terwijl we dat wel doen als het over de islam gaat.

Er is echter ook een ander soort reactie mogelijk, waarbij de samenleving juist haar verbondenheid laat zien. Door de keuze van de doelwitten hadden we allemaal een even grote kans om slachtoffer te worden, of het nu gaat om een drukbezette zakenman die het vliegtuig wil nemen, of een student die ’s morgens naar de les trekt. De blindheid van het geweld schept ook een vreemd soort gelijkheid voor het noodlot dat zich voltrekt. 

Enig mogelijk antwoord

De vraag is dan ook hoe we de komende dagen en weken zullen omgaan met die verbondenheid. De mensen die samenkomen aan het Beursplein lijken daarbij een perfecte weerspiegeling van de Brusselse samenleving: heel divers qua talen, leeftijd, en al dan niet zichtbare kleuren.

Die verbondenheid is het enige mogelijke antwoord op de blindheid van de terreur. Het is de hoop dat we als samenleving verder kunnen functioneren, en dat we het niet aan de terroristen overlaten om te bepalen hoe we moeten denken of hoe we moeten samenleven.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.