Poolse nostalgie over Europa, hoelang nog? - Maja Wolny

Hoewel Belgen sterk geloven in de Europese Unie, zijn we misschien de waarde van dat project vergeten. In Polen leeft de Europese idee nog wel, zo bleek dit weekend, maar hoelang nog?
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Maja Wolny is een Pools-Belgische schrijfster. Ze werkt en woont met haar Belgische man en kinderen in Kazimierz Dolny, in het oosten van Polen.

Afgelopen weekend hebben in de Poolse hoofdstad Warschau een kwart miljoen mensen gedemonstreerd tegen de conservatieve regering. Meteen de grootste betoging sinds de val van het communisme. De demonstranten vrezen dat de regerende partij aanstuurt op een "Polexit", een vertrek van Polen uit de Europese Unie.

Hoewel de regering, de president en de voorzitter van de regerende partij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) al verschillende keren hebben benadrukt dat de plaats van Polen binnen Europa is, wordt de gemiddelde burger ongerust. De Polen, zo blijkt uit elke opiniepeiling, behoren nog steeds tot de grootste EU-enthousiastelingen van het continent. Het EU-lidmaatschap wordt beschouwd als een van de grootste mijlpalen in de naoorlogse geschiedenis van het land. Elk jaar wordt de “Dag van Europa” uitbundig gevierd in de Poolse straten.

1 mei

Ik herinner mij nog zeer goed die historische 1ste mei 2004, de dag van de toetreding van Polen en andere Oost-Europese landen tot de EU. Ik was toen uitbaatster van een Oost-Europees cultuurhuis en boekhandel in Gent en organiseerde een straatfeest met live voorlezen van gedichten in alle Oost-Europese talen.

Speciaal voor deze gelegenheid ontwierp ik een T-shirt waarop stond: “1 mei 2004, Europese rEUnie”. Voor mij betekende die datum het einde van de absurditeit van de Koude Oorlog, het einde van de kunstmatige opdeling van Europa die we nog aan Stalin te wijten hadden.

Maar naast deze grote woorden was de toetreding tot de EU ook gewoon een opluchting. Vanaf 1 mei 2004 was het gedaan met de grenscontroles en de nutteloze driemaandelijkse reizen vanuit Gent tot net over de Duits-Poolse grens.

Ik moest die trips wel maken, want als Poolse in België kon ik slechts voor drie maanden een visum krijgen. Liep die periode af, dan moest ik telkens heel even mijn voet op Poolse bodem zetten en dan mocht ik opnieuw voor drie maanden naar België. Maar zou ik onoplettend zijn en een dag te laat naar Polen trekken, dan was ik in één klap illegaal.

Hoeft het verbazing te wekken dat mensen als ik hevig pro-EU waren? Mijn generatie, mensen geboren eind jaren 1970, die zich het leven onder het communisme nog goed herinneren, die de val van het systeem hebben meegemaakt en die als prille volwassenen de democratie in Polen gestalte zagen krijgen, die generatiegenoten bleken in alle peilingen de meest overtuigde Europeanen.

Oude oom

Maar ongeveer drie jaar geleden zijn die peilingsresultaten veranderd. Plots waren er ook bij de Poolse jongeren sceptici die niet meer in de EU geloofden. Een nieuwe generatie kwam op de arbeidsmarkt, de generatie van mijn negen jaar jongere broer. Goed opgeleid, opgegroeid zonder de permanente schaarste die wij kenden in de vroege jaren 1980.

Een kritische generatie, niet langer dankbaar voor de vanzelfsprekendheid van warm water uit de kraan. Voor mijn generatie en voor die van mijn ouders was de EU een droom, een doel, een bestemming en de veiligste haven.

Nu ligt het anders. Voor sommige jongeren lijkt Europa een dikker en ouder wordende oom: niet langer knap, niet meer sterk of snel en veel minder slim dan ze vroeger dachten. De eurocrisis en vooral de migratiecrisis waren de factoren die de oom onder de tafel deden vallen.

In verschillende Oost-Europese EU- landen is de euro nog lang niet ingevoerd. In het verleden was er daar ook quasi geen islamitische migratie. Oost-Europa werd bang. De regio keek eerst met angst naar Griekenland en daarna naar Duitsland, Frankrijk of België. Oost-Europa denkt: “Dit soort miserie kunnen we echt niet aan. We willen dit niet in onze fragiele, armtierige huizen.”

De betogers afgelopen weekend in Warschau hebben een slecht voorgevoel. Ze zien dat de huidige eerste minister Beata Szydlo tijdens haar eerste optreden de Europese vlag achter het podium liet weghalen. Dezelfde blauwe vlag werd door een partijgenoot in 2013 ‘een vod’ genoemd.

De minister van buitenlandse zaken heeft op de radio gezegd dat niet de Polen zelf, maar wel buitenlandse firma’s aan de haal gaan met de grootste financiële voordelen van het Poolse EU- lidmaatschap.

Recent werd er ook een speciale parlementaire commissie in het leven geroepen die de balans van het Poolse lidmaatschap moet beoordelen. Margaret Thatcher achterna, zo lijkt het wel.

Brexit

Als de Britten op 23 juni beslissen om ‘nee’ tegen Europa te zeggen, komt ook de Polexit onvermijdelijk op tafel. Op dit moment bestaat al een hashtag ‘Polexit’ op Twitter en een gelijknamige pagina op Facebook.

Amper een jaar geleden zou de idee van een Polexit nog compleet ondenkbaar zijn. Vorige week haalde het de cover van het belangrijkste Poolse weekblad “Polityka”. Het taboe is doorbroken, de geest is uit de fles.

Enkele maanden geleden stelde de Hongaarse politicoloog Péter Krekó in Knack dat veel Oost-Europese landen hun politieke strategie baseren op de verwachting dat de Europese Unie zoals we die nu kennen tegen 2020 niet meer zal bestaan. Het is inderdaad zo dat het EU-budget voor de nieuwe lidstaten zoals Polen vast ligt tot 2020.

Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije halen nu nog zoveel mogelijk binnen, want ze schatten hun kansen om na 2020 nog geld te krijgen laag in. De maatschappij wordt langzaam aan voorbereid op het idee dat de EU niet eeuwig is.

Tijdens de lange onderhandelingsprocedures van afgelopen twintig jaar, hebben de Europese instellingen veel aandacht besteed aan de economische hoofdstukken. Er werd veel knowhow van West naar Oost getransfereerd over financiën, administratie en wetgeving, maar helaas bitter weinig over maatschappelijke integratie.

West-Europa dat al vijftig jaar ervaring heeft met de problematiek van migratie kent, heeft de nieuwe lidstaten niet voorbereid op dergelijke uitdagingen. Een Polexit, Tsjexit, Slowexit of Hongexit zijn nu nog maar woorden. Maar ze zijn zich in snel tempo aan het ontwikkelen tot echte concepten. Of tot het thema van toekomstige referenda.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen