Schrik voor de kiezer - Bart Maddens

We zijn tolerant voor ondemocratisch gedrag van de koning en de drie traditionele partijen hebben schrik van de kiezer.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Bart Maddens doceert politieke wetenschappen in Leuven. Hij volgt de communautaire discussies op de voet.

Spanje lijkt steeds meer op België” schreef ik hier in december. Beide landen kreunen onder de communautaire problemen. In beide landen is de alleenheerschappij van de traditionele partijen voorbij.

Daardoor wordt het steeds moeilijker om een regering te vormen. In Spanje zit de regeringsvorming al ruim vier maanden in het slop. Sommigen begonnen zelfs al te vrezen dat Spanje ons het wereldrecord van de langste regeringsvorming zou afnemen: een nieuwe opdoffer voor ons veelgeplaagde land.

Deadline

Maar gelukkig is het zover niet gekomen. Dat hebben we te danken aan de Spaanse Grondwet. Die bepaalt immers dat er nieuwe verkiezingen moeten worden georganiseerd als er na een aantal pogingen geen regering kan worden gevormd. Vandaar dat de Spanjaarden op 26 juni opnieuw naar de stembus gaan.

Dat grondwetsartikel is bedoeld om wat druk op de ketel te zetten. Als er een deadline is voor de regeringsvorming, dan zullen de partijen wel harder hun best doen, is de redenering. Want niemand wil met het schaamrood op de wangen terug naar de kiezer.

In Catalonië, waar er een soortgelijke regel van toepassing is, heeft dat gewerkt. Luttele uren voor de deadline verstreek zijn de voorstanders van onafhankelijkheid er begin januari in geslaagd om een regering te vormen. Op het nationale niveau daarentegen lijkt het vooruitzicht van nieuwe verkiezingen een averechts effect te hebben gehad.

Als een kaartspel

Van zodra bleek dat de kaarten wel erg moeilijk lagen zijn de partijen rekening beginnen te houden met die mogelijkheid. Ze zijn hun strategie daarop beginnen af te stemmen. Elke toenaderingspoging wordt dan gezien als een mogelijke valstrik. Voor elke toegeving tijdens de onderhandelingen dreigt men cash te moeten betalen als het effectief tot nieuwe verkiezingen komt.

Verre van mij om te beweren dat de Spanjaarden euforisch zijn omdat ze opnieuw naar de stembus mogen. Maar toch heeft men ook niet echt het gevoel dat het land op instorten staat omdat de kiezer nog een keer moet worden geraadpleegd. Al bij al wordt dat als vrij normaal beschouwd.

De kiezer schudt de kaarten nogal moeilijk. De partijen slagen er niet in om ermee te spelen. Bijgevolg wordt aan de kiezer gevraagd om ze opnieuw te schudden, in de hoop dat er wat anders uit de bus komt. En als de kiezer toch voet bij stuk houdt, dan weten de politici dat ze het echt wel moeten doen daarmee.

Zo gek is dat niet. In Griekenland krijgen de partijen van de Grondwet zelfs nog minder tijd om een regering te vormen. Toen er na de parlementsverkiezingen van 6 mei 2012 geen regering uit de bus kwam waren er een dikke maand later al nieuwe verkiezingen. En ook hier werd dat beschouwd als een vrij normaal gegeven in een moderne democratie.

België?

Wat dat betreft is het contrast met België immens. Zeker, onze Grondwet bepaalt geen deadline voor de regeringsvorming. Daardoor konden de partijen na de verkiezingen van 2010 eindeloos verder palaveren. Maar Grondwet of niet, er komt natuurlijk een moment waarop de regeringsvorming al zo lang heeft aangesleept dat het onfatsoenlijk wordt om niet opnieuw naar de kiezer te stappen.

Zeker wanneer de uittredende regering steeds meer maatregelen begint te nemen die de lopende zaken ver te buiten gaan. Een vijftal maanden, zoals nu in Spanje, lijkt een redelijke periode. Als het dan nog niet is gelukt om een regering te vormen, dan speelt men de bal het best terug naar de kiezer. Dus hadden we naar Spaanse maatstaven eigenlijk nieuwe verkiezingen moeten hebben in de herfst van 2010.

En inderdaad, in die periode begonnen er stemmen op te gaan om een nieuwe stembusgang te organiseren. Maar dat was dan buiten de waard gerekend. Het was koning Albert die zich mordicus verzette tegen nieuwe verkiezingen.

Zo zou hij (althans volgens Steven Samyn en Martin Buxant in Koning zonder land op 7 oktober 2010 woedend hebben uitgeroepen : “Ik zal nooit toestaan dat er nieuwe verkiezingen komen. Ik teken nooit een besluit om naar nieuwe verkiezingen te gaan. Ik zal het niet toelaten. Daar is geen sprake van.”

Zoiets zou koning Felipe van Spanje zich onmogelijk kunnen veroorloven. Als ooit zou uitlekken dat hij zich zo expliciet mengt in het democratische spel, dan mag de brave man zijn schop afkuisen en wordt Spanje een republiek.

Maar in België ligt de tolerantiedrempel voor ondemocratisch koninklijk gedrag veel hoger, zoals onlangs nog overtuigend werd aangetoond door Hendrik Vuye en Veerle Wouters in hun boek De maat van de monarchie. Anderzijds klonken de woorden van de Belgische monarch de traditionele partijen natuurlijk als muziek in de oren. Want ook zij waren eind 2010 als de dood voor nieuwe verkiezingen, uit schrik voor een nieuwe overwinning van de N-VA.

Terwijl andere landen hun hand niet omdraaien voor een verkiezing meer of minder heeft het Belgische politieke establishment een heilige schrik voor de kiezer. De politici komen die kiezer het liefst zo weinig mogelijk tegen op hun weg.

Vandaar dat ze de legislatuur voor de Kamer van vier op vijf jaar hebben gebracht. Daardoor vallen federale, regionale én Europese verkiezingen voortaan samen. Als het even meezit hebben we van 2019 tot 2024 de langste verkiezingsloze periode ooit in de Belgische geschiedenis (oorlogsperiodes niet meegerekend). Want tijdens die legislatuur zullen er zelfs geen lokale verkiezingen zijn.

Als een soort Ersatz voor verkiezingen wordt nu her en der gegoocheld met burgerfora. Sven Gatz organiseert ‘burgerkabinetten’ over cultuur, wijlen Jacqueline Galant deed hetzelfde over mobiliteit. Elio Di Rupo wil zelfs een groepje van 66 lotelingen een preambule tot de Grondwet laten schrijven. Ach, misschien is het soms wel goed bedoeld. Maar toch hangt er onmiskenbaar een ondemocratisch geurtje rond zulke initiatieven.

Een vraag en meteen het antwoord ...

Stel eens dat de kiezer braafjes voor de drie traditionele partijen was blijven stemmen de voorbije decennia. Stel eens dat hij niet massaal zijn heil was gaan zoeken bij “extremistische”, “racistische’, “populistische”, “antipolitieke” partijen (en wat voor koosnaampjes men nog al niet heeft bedacht om te kritische partijen te stigmatiseren). Stel dat hij mooi binnen de lijntjes was blijven kleuren. Zou men dan even vlijtig verkiezingsmomenten hebben afgeschaft?

Zou men dan even vurig hebben gepleit voor gemakkelijk te manipuleren burgerfora ter vervanging van verkiezingen? De vraag stellen is ze beantwoorden. Om Bertolt Brecht te parafraseren: als het resultaat van de verkiezingen u niet meer bevalt, schaf ze dan af.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.