Trump verlegt het speelveld - Bert De Vroey

Het werkt in de verkiezingsstrijd voor het Witte Huis als in een goed gezelschapsspel, zegt Bert De Vroey. Het systeem van het kiescollege dwingt de kandidaten tot strategische afwegingen: welke staten ze willen binnenhalen en welke ze wijselijk opgeven. Uiteindelijk vechten ze om slechts een handvol battle states. Maar nu we afstevenen op een race tussen de onpopulaire Hillary Clinton en de eigenzinnige Donald Trump, zou dat strijdtoneel weleens kunnen verbreden en verschuiven.
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Bert De Vroey is verslaggever bij de buitenlandredactie van VRT-nieuws. Hij volgde 14 jaar lang de Amerikaanse politiek en versloeg vier presidentiële campagnes.

De verkiezing voor het Witte Huis in november wordt niet gewonnen door de kandidaat die in totaal het hoogste aantal stemmen haalt. Vraag dat maar aan Al Gore, die kan erover meespreken. Winnen doe je door in zoveel mogelijk belangrijke staten (afzonderlijk) te winnen, want elke zege levert een groot of klein aantal kiesmannen op in het kiescollege. Wie de meerderheidsdrempel van 270 haalt (op 538) wordt president. Presidentsverkiezingen zijn als een gezelschapsspel: je rekent en mikt, je spreidt je middelen en geld, je geeft je gewonnen in sommige staten om des te harder te kunnen toeslaan in andere.

De meeste staten worden al van tevoren als ‘veilig’ aan het één of andere kamp toegeschreven. Texas bijvoorbeeld stemt al 40 jaar Republikeins. Voor een Democratische kandidaat lijkt het verloren moeite om daar campagne te voeren; voor de Republikein is het nodeloos verspilde tijd en geld. Het omgekeerde geldt voor Californië: schier onveroverbaar voor Republikeinen, veilig in de zak van de Democraat. In Texas en Californië wordt heel weinig campagne gevoerd, en àls de kandidaten daar al neerstrijken is het meer om sponsors te lijmen dan kiezers.

Het aantal staten waar beide kandidaten een ernstige en reële kans maken op de overwinning is verrassend beperkt. In de laatste vier presidentiële campagnes ging het om hooguit een tiental zulke staten. Dat zijn de swing states - waar het beide kanten uit kan schommelen. Ze worden ook wel battle states genoemd: het eigenlijke slagveld van de verkiezingscampagne.

Vaste waarden

Florida, Ohio, Nevada en Colorado zijn typische voorbeelden. In de laatste 6 campagnes ging de zege daar beurtelings naar de Republikeinse of Democratische kandidaat. Iedereen herinnert zich nog hoe nipt de uitslag was in Florida in 2000: er kwamen hertellingen en een vonnis van het Hooggerechtshof aan te pas om te concluderen dat George W. Bush daar gewonnen had. Florida gaf de doorslag en bezorgde Bush 271 stemmen in het kiescollege - net genoeg voor het Witte Huis.

In 2012 won Barack Obama in elk van de vier genoemde swingstaten. Zo sloeg hij een brede kloof met zijn rivaal Mitt Romney en won hij glansrijk met 332 (tegen 206) kiesmannen. Voor Hillary Clinton lijkt de opdracht eenvoudig: als ze in dezelfde staten wint als Obama in 2012 is ze president. Ze mag er zelfs een paar uit handen laten glippen. In principe zou dat een haalbare kaart moeten zijn; the election is hers to lose. Toch verschijnen nu al peilingen die aangeven dat Trump Hillary op de hielen zit – zowel in Ohio als in Florida. De traditionele battle states blijven oorlogszone.

Maar het punt is dat Trump niet voor één gat te vangen is. De vastgoedmagnaat lijkt de traditionele scheidslijnen tussen blauwe en rode staten, tussen Democratisch en Republikeins terrein, te gaan hertekenen en het slagveld uit te breiden.

De "rust belt" als strijdtoneel

Eén van de belangrijkste thema’s in de campagne van Trump is vrijhandel. Hij ventileert uitvoerig zijn kritiek op de handelsakkoorden waarmee de VS hun grenzen openen voor industriële producten en diensten uit het buitenland. Hij belooft dat hij de jobs die op die basis zijn ‘ingepikt’ door Mexico en China naar Amerika zal terughalen. Peilingen en exit-polls hebben uitgewezen dat Trump in de voorverkiezingen vooral goed scoorde bij mannen en bij laaggeschoolden. Ook het overwicht van blanke kiezers in zijn achterban springt in het oog; bij minderheden als latino’s en zwarte Amerikanen ligt hij vooralsnog minder goed in de markt.

Die drie factoren samen geven Trump een kans in de rust belt. Dat is de statengordel die vanuit New York westwaarts loopt, over Pennsylvania, West Virginia, Ohio en Indiana, tot in Michigan, Illinois en Wisconsin. Ooit werd die zone de factory belt genoemd, omdat daar de kernen van de staal- en verwerkende nijverheid lagen. Maar al sinds de jaren 1970 begon de afkalving van die industrie, door concurrentie vanuit Japan en Korea en door delokalisatie van bedrijven naar Mexico en China. Ook strengere milieuregels eisten hun tol, bijvoorbeeld in de steenkoolmijnen van West Virginia. Honderdduizenden blue collar-banen gingen verloren, terwijl er weinig nieuwe werkgelegenheid voor in de plaats kwam. Niet alleen de jobs verdwenen, ook de bevolking verliet massaal de leeggebloede centra. Detroit is een case in point, maar nog typischer zijn de small towns die vaak rond één of twee fabrieken zijn gegroeid. Als zo’n fabriek gesloten wordt, veroudert en verpietert het stadje dramatisch.

Die leegloop en neergang wekt bij de achterblijvers veel wantrouwen tegenover hun politieke gezagsdragers. Ze verwijten hen dat ze industrie en jobs niet genoeg beschermd hebben, en zelfs ondermijnd met vervelende regelgeving. Een populistisch discours als dat van Trump slaat aan bij zo’n kiezersgroep. Trump trekt graag van leer tegen de bemoeizucht van de overheid, hij belooft dat hij China van antwoord zal dienen in de globale concurrentiestrijd en maakt zich sterk dat hij weer banen zal creëren. Vroeger konden de vakbonden hun arbeiders doorgaans in het Democratische kamp houden. Maar met de teloorgang van de werkgelegenheid is ook de greep van de bonden verslapt.

"El voto latino" en "the black vote"

De anti-vrijhandelsretoriek van Trump zou van relatief ‘veilige’ Democratische staten als Pennsylvania, Michigan en Wisconsin ook echte battle states kunnen maken. De zege daar zal Hillary niet in de schoot worden geworpen, ze zal er voor moeten knokken. Zelfs het blauwe Minnesota is onzeker, met zijn traditionele voorkeur voor eigenzinnige en onafhankelijke kandidaten.

Voor Hillary zal veel afhangen van de deelname aan de verkiezingen van de minderheden. Het lijdt weinig twijfel dat die massaal de voorkeur geven aan Hillary Clinton boven Donald Trump. Die laatste heeft de latino’s zozeer op de tenen getrapt, dat hij - omgekeerd - ‘veilige’ Republikeinse staten als Arizona dreigt te verliezen. In die zuidwestelijke staat zal vermoedelijk 1 op 5 kiezers een latino-achtergrond hebben. Als die massaal opdagen en voor Hillary kiezen, kan dat Trump daar de zege (en 11 kiesmannen) kosten. Dat zou voor Clinton een onverhoopte bonus zijn.

Maar zelfs al is Hillary de favoriete onder de minderheden, ze zal de latino en zwarte kiezers nog altijd moeten overtuigen om daadwerkelijk hun stem uit te brengen. In Ohio zal ze elke zwarte stem kunnen gebruiken, in Florida elke latino-kiezer. Want het staat tegelijk vast dat veel Democraten haar niét willen steunen en thuis zullen blijven. Veel aanhangers van Bernie Sanders blijven vast nog maandenlang wantrouwig, en allicht kan enkel de afkeer van Trump hen voldoende motiveren om toch maar dat bolletje achter de naam van Hillary zwart te maken.

"Strijd met 2 kandidaten die in eigen rangen omstreden zijn"

Het wordt een verkiezingsrace met twee kandidaten die in eigen rangen omstreden zijn en zelfs bitter worden uitgespuwd. Misschien wordt het op 8 november wel een historisch lage turn-out of opkomst. Welke van de twee onpopulaire kandidaten houdt in die omstandigheden de meeste kiezers aan boord? Verliest Trump meer gematigde Republikeinen dan dat Hillary radicaal-linkse en jonge Democraten ziet vertrekken? Of kan Trump meer boze blanke arbeiders en werklozen mobiliseren dan dat Hillary latino’s en zwarten achter zich kan scharen? Het zal spannend en boeiend worden om dat na te gaan. In elk geval is het strijdtoneel inmiddels uitgebreid en nog voortdurend in beweging.