Amerika op een kruispunt - Tom Van de Weghe

Journalist Tom Van de Weghe sloot zijn correspondentschap in de VS af met een reis door zowat alle staten. Tijdens talloze gesprekken met Amerikanen zocht hij naar de diepe buik van het verscheurde land en schreef dat op in een boek. Een voorpublicatie.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Tom Van de Weghe is Amerika-verslaggever bij VRT Nieuws. Dit is een voorpublicatie uit zijn boek "Tom in Alle Staten", uitgegeven bij Borgerhoff en Lamberigts.

Amerika is boos. Boos op Washington. Boos op Wall Street. Boos op moslims. Boos op handelsakkoorden. Boos op politiegeweld tegen zwarten. Boos op zoveel politieke correctheid, op lobbygroepen die verkiezingscampagnes financieren, op Republikeinen die het land verlammen. Boos omdat lonen er niet op vooruit zijn gegaan. Boos omdat wapens dreigen afgepakt te worden. Boos omdat er te veel wapens zijn. Boos op illegale immigranten. Boos op homo’s die willen trouwen. Boos op president Obama. Boos omdat Amerika te snel verandert.

Amerika is ook bang. Bang voor terreur en geweld. Bang voor jobverlies. Bang voor een lege portefeuille. Bang voor het onbekende. Bang voor de toekomst.

Frustraties

De Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 gaan de geschiedenis in als een van de meest ongewone verkiezingen in decennia. Buitenstaanders zoals Donald Trump en Bernie Sanders verkopen met hun populistische boodschap de gevestigde partijen en hun partijbonzen een stevige oplawaai. Voortgestuwd door kiezers die er zo genoeg van hebben dat ze Amerika op zijn grondvesten wilden laten daveren.

Alle frustraties die zich de voorbije jaren hebben opgehoopt, komen er ineens uit. Als een wonde die al jaren ettert, maar nooit goed verzorgd is geweest en nu het hele lichaam infecteert.

Amerikaanse droom vervlogen

Deze verkiezingen doen sommigen terugdenken aan de donkere jaren dertig, anderen aan de verhitte jaren zestig. De vlammende retoriek wordt gekruid met zware woorden zoals revolutie, racisme, fascisme, rebellie, establishment en anti-establishment, een kapot systeem.

Maar waar liep het zo fout dat mensen scandeerden dat ze het land moesten terugnemen? Dat de Amerikaanse droom vervlogen en onbereikbaar was geworden? Wat was de oorzaak van zoveel woede? En waar kwam die grote onrust en angst vandaan? Was die wel echt, of was die opgeklopt door de media?

Zou het gezond verstand zegevieren, of zou Amerika verder afglijden in een gepolariseerde samenleving? Klopte de apocalyptische campagnepraat wel met de werkelijke manier waarop Amerikanen hun leven leiden? Wat betekende het nog om Amerikaan te zijn? En wat hield de Verenigde Staten eigenlijk nog bijeen?

Op zoek naar een antwoord op al deze vragen reisde ik drie maanden lang heel Amerika rond. Dwars door staten die ik tijdens mijn reportages als Amerika-correspondent nooit had kunnen bezoeken, omdat ze zelden of nooit op de radar komen van het grote, harde nieuws.

Dit moest mijn ultieme studiereis worden, waarmee ik mijn vast correspondentschap wou afsluiten. De eerste twee maanden had ik het gezelschap van mijn vrouw Sofie en onze kinderen Eline (9) en Arthur (5). De laatste maand trok ik in mijn eentje verder. We kampeerden, sliepen in motelletjes, kregen af en toe onderdak van zeer gastvrije Amerikanen.

Onze Grand Caravan bracht ons langs eindeloos mooie natuur, verbazingwekkende americana, en liet ons vooral kennismaken met de meest uiteenlopende Amerikanen. Benieuwd naar elkaars verhaal, ontsponnen zich persoonlijke gesprekken die in het boek zo integraal mogelijk worden weergegeven.

De spontaniteit en openheid over hun politieke overtuigingen en andere opvattingen leidden tot een wel heel bijzonder portret van een land dat we denken te kennen, maar dat blijft verrassen.

Outsiders

Enkele dagen voor mijn vertrek had Donald Trump zich officieel voorgesteld als presidentskandidaat voor de Republikeinen. In een overbevolkt speelveld van zeventien Republikeinse kandidaten werden zijn kansen aanvankelijk weggelachen, zowel door de media als door Amerika-kenners.

Aan de andere kant van het politieke spectrum daagde Bernie Sanders Hillary Clinton uit. Ook hij leek als zelfverklaarde socialist van 74 kansloos. Groot was mijn verbazing toen ik tijdens mijn tocht vaststelde dat zowel Trump als Sanders wel degelijk een groeiend draagvlak had bij de groep Amerikanen dat het bestaande politieke establishment bij het huisvuil had gezet.

Held en antiheld

Trump verbrak als meester-provocateur elke politieke regel die er te verbreken viel, en kreeg daar nog applaus voor ook. De angst voor de andere en voor het onbekende wist hij perfect te bespelen. Hij verafgoodde geld, niet God, en leek voor veel Amerikanen de ultieme verpersoonlijking van de Amerikaanse droom. Zelf je eigen boontjes doppen, zonder hulp van de overheid.

Sanders bracht tijdens zijn rally’s de grootste mensenmassa’s op de been. Hij predikte zoals een overjaarse Messias de revolutie, waarmee hij geldwisselaars en handelaars uit de tempel wilde verjagen.

Hij was de ultieme antiheld, een wijze opa met een hoog knuffelgehalte die pleitte voor meer overheid en meer solidariteit. En daar tussenin zat Hillary Clinton, voor zowel Trump- als Sandersaanhangers de verpersoonlijking van het kwaad, het symbool van het zo verfoeide establishment, gehuld in een mist van schandalen. Maar wel de politica met het mooiste palmares en de meeste ervaring om Captain America te worden.

Angst en woede

Door toevallige ontmoetingen, letterlijk met de man of de vrouw in de straat, besefte ik dat Amerika zich meer dan ooit op een belangrijk kruispunt bevond.

Na afloop van deze reis achtte ik de nominatie van een buitenstaander zoals Trump ook helemaal niet uitgesloten, iets wat een halfjaar later na de voorverkiezingen ook bevestigd werd. Ook zijn eventuele presidentschap zou mij niet verbazen.

Deze reis rond Amerika maakte me duidelijk dat dit land politiek verscheurd is en niet in stereotypen en clichés te vatten is. Het deed me beseffen dat het niet ‘die gekke Amerikanen’ zijn die voor Trump stemmen, maar dat de angst en woede die zoveel Amerikanen voelen universeel is.

Wij en zij

De gevoelens worden gevoed door de periode van grote instabiliteit waarin we de jongste tijd leven, waarin de ene shockerende gebeurtenis de andere opvolgt. Het is dezelfde angst en woede die bijvoorbeeld kiezers in Groot-Brittannië voor een brexit doet stemmen.

Een massa die zich in de steek gelaten voelt en zich keert tegen internationale handel, tegen immigratie, tegen een open samenleving en die de heersende politieke klasse op zijn donder wil geven. Het leidt tot een beweging van deglobalisatie waarbij kiezers zich terugtrekken op hun eigen terrein en laten verleiden door stammenretoriek, waarbij lijnen getrokken worden tussen ‘inwijkelingen’ en ‘inboorlingen’. Tussen zwart en wit. Tussen wij en zij.

Op 8 november moeten de Amerikanen kiezen tussen Hillary Clinton en Donald Trump. Zelden waren twee presidentskandidaten zo onpopulair en stonden miljoenen Amerikanen voor zo een moeilijke electorale opdracht.

“Het is als kiezen voor kanker of voor een hartaanval”, liet de conservatieve miljardair Charles Koch zich ontglippen. Wie laat zich leiden door angst voor verandering en wie kijkt hoopvol naar de toekomst?