Een referendum om voor altijd te vergeten - Hendrik Vos

Europa kijkt angstig naar het referendum vandaag in Hongarije over vluchtelingen. Dit referendum riskeert de hele Europese integratie te ondermijnen. Hoogleraar Hendrik Vos hoopt dat we dit referendum van premier Orbán snel mogen vergeten.
opinie
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina
AFP or licensors

Hendrik Vos en Rob Heirbaut schrijven om de twee weken beurtelings een opinietekst, respectievelijk analysetekst, over Europese politiek. Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies. Heirbaut is VRT-journalist, gespecialiseerd in de EU.

In 2003 vond er in Hongarije een referendum plaats over de toetreding van het land tot de Europese Unie. 84% van de kiezers sprak zich uit voor het lidmaatschap. De welvaart is er sindsdien flink toegenomen, de economie groeit, het land rijft veel subsidies binnen en Hongaren maken gebruik van het recht om elders in de Unie te gaan werken.

Vandaag mogen ze opnieuw hun gedacht zeggen in een referendum. Dit keer gaat het over vluchtelingen: mag de Europese Unie de lidstaten verplichten om een bepaald aantal vluchtelingen op te nemen?

Geen grote klus

Het antwoord is eenvoudig: absoluut. Het staat in het Europees Verdrag, zoals Hongarije dat mee onderhandelde en goedkeurde. 325 Hongaarse parlementsleden stemden er in 2007 mee in, er waren maar vijf tegenstemmen.

De partijgenoten van huidig premier Viktor Orbán zagen in hun toenmalig Europees enthousiasme blijkbaar artikel 78(3) over het hoofd. Dat zegt dat er op Europees niveau beslist kan worden om vluchtelingen te spreiden over de lidstaten, althans als er een plotse toestroom is.

De ministers van Binnenlandse Zaken spraken in september 2015 met een grote meerderheid af om dat ook daadwerkelijk te doen. In totaal moeten er zo 160.000 vluchtelingen hervestigd worden.

Hongarije zou er daar iets meer dan duizend van moeten opnemen, wat ongeveer neerkomt op één per tienduizend inwoners. Een grote klus kan dat niet zijn.

Wrang, lomp en cynisch

Maar Orbán ziet het niet zitten en hij organiseert een referendum. Hij vraagt de Hongaren nadrukkelijk om tegen het Europese besluit te stemmen. Daar zit ongetwijfeld een binnenlandse agenda achter: door het te hebben over vluchtelingen, die er ginds intussen nog amper zijn en nauwelijks zullen komen, moet hij het niet hebben over corruptie of over de sociale problemen in zijn land.

Met ranzige affiches suggereert hij dat vluchtelingen terroristen en verkrachters zijn. Het is een beproefd recept: wie de mensen kan doen geloven dat alle ellende van buitenaf komt, wint zelf aan populariteit.

Orbán trekt alle registers open: vluchtelingen zijn gevaarlijk en moeten met prikkeldraad op een afstand worden gehouden, en Brussel neemt dwaze beslissingen die fors bestreden moeten worden.

Over de opkomst is er nog onduidelijkheid, maar de uitslag van het referendum staat vast: een grote meerderheid van de kiezers zal vinden dat de Unie niet het recht heeft om lidstaten te verplichten een aantal vluchtelingen op te nemen.

Het is buitengewoon wrang, lomp en cynisch: een land dat al zoveel baat had bij het Europese lidmaatschap geeft niet thuis nu er voor de eerste keer ook solidariteit verwacht wordt: solidariteit met mensen die op de loop zijn voor oorlog en miserie.

Solidariteit ook met Griekenland en Italië, die omwille van hun geografische ligging de grootste aantallen vluchtelingen te verwerken krijgen en onmogelijk alleen voor de opvang kunnen instaan.

De doodsteek voor de integratie

Er is een tweede reden waarom dit referendum zo ongelukkig is, en die raakt aan de essentie van de Europese integratie. Als Hongarije zichzelf het recht toe-eigent om een beslissing ongedaan te maken die volledig in overeenstemming is met de Europese spelregels, dan biedt dat ongekende perspectieven aan alle andere lidstaten.

Want die krijgen dan vanzelfsprekend ook het recht om zich te onttrekken aan elke regel die hen niet zint. Dan mag Vlaanderen unilateraal beslissen om de kosten van Oosterweel niet op te nemen in de begroting.

En dan moeten we misschien ook bij referendum beslissen dat de Europese afspraken omtrent waterzuivering en luchtkwaliteit niet meer bij ons van toepassing zijn, want we hebben de grootste moeite om de normen te halen.

Grieken, Fransen en Italianen kunnen vervolgens besluiten dat de Europese begrotingsregels niet meer voor hen gelden. En de Britten vragen zich dan vast af waar het brexitgedoe voor nodig was, als je finaal toch zelf kan kiezen welke afspraken je volgt, en welke niet.

Europese politiek is een verzameling van package deals, waarbij het altijd geven en nemen is. Per definitie. Als iedereen het recht krijgt om de stenen uit de muur te trekken waar hij niet dolgelukkig mee is, zal het niet gek lang meer duren voor de muur in elkaar klapt.

Als beslissingen die volgens de afgesproken spelregels tot stand komen, unilateraal kunnen worden opgezegd door elke lidstaat die er een probleem mee heeft, dan is dat zonder meer de doodsteek voor de integratie.

Solidariteit op de schop

Daarom moet dit referendum zo snel mogelijk vergeten worden en is het niet vatbaar voor herhaling. Dat wil niet zeggen dat er niet naar de lidstaten en hun inwoners geluisterd moet worden. Maar als iedereen op elk front en op elk moment over heel de lijn zijn gelijk wil halen, dan stopt de democratie.

Democratie betekent ook dat men zich neerlegt bij beslissingen die door een grote meerderheid gedragen zijn, zoals dat bij het spreidingsplan het geval was.

De reden waarom zoveel lidstaten het spreidingsplan steunden, had trouwens alles te maken met het feit dat er tegelijk ook afspraken werden gemaakt die helemaal pasten in de kraam van Orbán, namelijk over het dichttimmeren van de Europese grenzen. Want het moet gezegd: Orbán is weggezet als de grote bullebak, maar stiekem steunden velen hem in zijn visie dat Europa zich beter helemaal afsluit voor de vluchtelingen. 

Wir schaffen das?

Het vluchtelingenbeleid van Europa is al lang niet meer gebaseerd op Merkels "wir schaffen das". Het is erop gericht om de oversteek naar Europa onmogelijk te maken, of om het de vluchtelingen in elk geval zo lastig en gevaarlijk mogelijk te maken.

In vele hoofdsteden vinden ze één zaak nog erger dan een verdronken vluchteling, en dat is een vluchteling die de tocht overleeft en aan het kantoor van de vreemdelingendienst staat om asiel aan te vragen.

Daarom hebben de lidstaten in de feiten beslist om de Conventie van Genève buiten werking te stellen. In theorie zeggen ze nog dat echte vluchtelingen bescherming verdienen, maar in de praktijk is het hen haast onmogelijk gemaakt om die bescherming hier te komen vragen. Het spreidingsplan is ongeveer de enige maatregel die nog op solidariteit is gebaseerd. Maar ook dat moet voor Orbán op de schop.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Wilt u graag zelf een opiniestuk publiceren, contacteer dan VRT NWS via moderator@vrt.be.

Meest gelezen