Hoe moet het nu verder in Colombia?

Alle heuglijke ceremonies van de voorbije weken ten spijt, de Colombianen hebben het vredesakkoord tussen regering en guerrilla naar de prullenmand verwezen. Willen ze dan geen vrede in hun land? En hoe moet het nu verder? Een blik in de Colombiaanse ziel.

1. Waarom hebben de Colombianen tegen dit akkoord gestemd?

Het contrast kan niet groter zijn. Vorige week nog werd het vredesakkoord tussen de Colombiaanse regering en de rebellenbeweging FARC nog met veel toeters en bellen ondertekend in de koloniale havenstad Cartagena. Gelardeerd met toespraken van beide kanten waarin een vredevolle toekomst werd beloofd, in tegenstelling tot de bloedige vijf decennia die de Colombianen achter de rug hebben.

Vandaag bonkt de kater in het hoofd: een nipte meerderheid van de Colombianen heeft het vredesakkoord naar de prullenmand verwezen. 50,2 procent stemde tegen. Waarom? Willen de Colombianen dan geen vrede?

Toch wel. Uiteraard. De neen-stemmers hebben niet tegen vrede in Colombia gestemd, zowat iedere Colombiaan is dit aanslepende conflict spuugzat. Maar de manier waarop die vrede er moet komen, staat hen niet aan. De roos heeft ook doornen en met name twee doornen prikken de Colombianen het hardst: de amnestieregeling voor de rebellen en omvorming van de FARC tot een politieke partij.

Veel Colombianen vinden dat de FARC-rebellen er te goedkoop van af komen en lange(re) gevangenisstraffen zouden moeten krijgen. Dat ze daarentegen in de Colombiaanse politiek opgenomen zouden worden en meer bepaald 10 zetels zouden krijgen in het parlement zonder aan verkiezingen te moeten deelnemen, boezemt sommige Colombianen angst in. Het neen-kamp onder leiding van ex-president Alvaro Uribe speelde daar tijdens de campagne handig op in door de bevolking te waarschuwen voor een communistische staat.

De regering heeft zich op die gevoeligheden miskeken. De bezorgdheid over de politieke toekomst van de FARC en de amnestieregeling heeft veel zwaarder doorgewogen dan het verlangen naar vrede.

Overigens was er in de uitslag een grote kloof merkbaar tussen de bevolking op het platteland en die in de grote steden. Op het platteland sprak een meerderheid zich wel overtuigend uit voor het vredesakkoord. "Dat komt omdat zij de oorlog aan den lijve hebben ondervonden en die echt beu zijn", legt Wies Willems van Broederlijk Delen uit. "De mensen op het platteland zagen meer het belang van een onderhandelde vrede in. Terwijl in steden als Bogotá, Cali en Medellín het neen-kamp heel zichtbaar was."

Willems wijst er tot slot ook op dat Santos' sociaal-economische beleid redelijk onpopulair is, ook dat zou kunnen hebben meegespeeld.

2. Hoe moet het nu verder met het vredesproces in Colombia?

Officieel heet het dat het referendum van gisteren bindend is, maar enkel van toepassing is op de huidige regering en op dit akkoord. Dat betekent dat het vredesakkoord zoals het nu voorligt, niet kan uitgevoerd worden door deze regering.

Hoe het nu verder moet, is niet zo heel duidelijk. "Niemand weet het eigenlijk", zegt correspondente Sytske Jellema. President Juan Manuel Santos gaf het ook met zoveel woorden toe: we hebben geen plan B.

Een aantal mogelijkheden liggen op tafel, maar geen daarvan biedt uitzicht op snel succes. Zo zouden de regering en de FARC opnieuw aan tafel kunnen gaan zitten om het akkoord te heronderhandelen. Wetende dat dit akkoord het resultaat is van vier jaar praten in Havana, kan men ervan uitgaan dat er niet zomaar in één twee drie een nieuw akkoord zal liggen.

Een andere mogelijkheid is om het politieke neen-kamp in de onderhandelingen te betrekken. President Santos verwees daar al enigszins naar. "Morgen zal ik alle politieke krachten uitnodigen, vooral die die vandaag "neen" zeiden, om naar hen te luisteren, ruimtes te openen voor dialoog en te beslissen over de te volgen weg." Op die manier zou een nieuw akkoord een breder politiek draagvlak krijgen, over meerderheid en oppositie heen, en dus ook een breder draagvlak onder de bevolking.

Maar wat met de amnestieregeling? En de politieke toekomst van de FARC? Uribe en zijn aanhangers willen bepaalde onderdelen van het akkoord heronderhandelen. Strengere straffen voor de FARC bijvoorbeeld. Het is maar de vraag of de rebellen dan nog hun handtekening onder het akkoord zullen zetten. De guerrilla is er allerminst happig op om hun wapens in te leveren om vervolgens decennia achter de tralies te belanden.

Een derde mogelijkheid is dat Santos het huidige vredesakkoord toch door het parlement probeert te krijgen met een wisselmeerderheid, "maar dat lijkt me weinig waarschijnlijk", zegt Willems. Of: Santos kan ook persoonlijke conclusies trekken en aftreden. Uiteindelijk heeft hij met dit referendum zwaar gegokt én verloren. Maar dat Santos zich met dit akkoord vereenzelvigd heeft, spreekt zowel voor als tegen hem. Hij zou kunnen aftreden, maar kan evengoed zeggen: doorgaan tot het einde.

Conclusie: een echt doordacht scenario om de "neen" van zondag om te buigen in een (nieuw) succes is er voorlopig niet.

AFP or licensors

3. Bestaat het gevaar dat het conflict opnieuw opflakkert?

Als onderdeel van het vredesakkoord sloten de regering en de FARC ook een wederzijds staakt-het-vuren af. Dat werd eind augustus al van kracht, een maand voor de ceremonie in Cartagena. Na meer dan een halve eeuw conflict zwegen de wapens echt in Colombia.

Zowel president Santos als rebellenleider Timochenko benadrukte na de uitslag van het referendum dat het staakt-het-vuren in elk geval gehandhaafd blijft. Beiden willen zich naar eigen zeggen ook verder inzetten voor een onderhandelde oplossing.

Feit is echter dat Santos' tijd beperkt is. Nieuwe onderhandelingen mogen niet te lang aanslepen, want in 2018 loopt zijn mandaat af. Een machtswissel naar het conservatieve kamp van ex-president Uribe lijkt dan niet onwaarschijnlijk.

Uribe was tijdens zijn presidentschap de man van de harde, militaire aanpak van de FARC. Een groot deel van de bevolking sloot en sluit zich daar bij aan. Door zijn militaire strategie werden de FARC in het begin van deze eeuw gedecimeerd. Toen Santos de onderhandelingen met de FARC opstartte, maakte Uribe die strategie met de grond gelijk. De enige oplossing om dit conflict te beëindigen, vond hij, was de FARC uitroeien.

Toch lijkt de kans klein dat een nieuwe regering het geweer opnieuw van schouder zou veranderen en opnieuw voor de militaire aanpak zou gaan, waardoor het conflict tussen overheid en rebellen opnieuw zou opflakkeren. De geesten zijn in die zin ook bij Uribe en zijn aanhangers gerijpt. Ook hij streeft naar vrede in Colombia en ook hij lijkt steeds meer voor onderhandelingen te kiezen.

"Dit akkoord mag dan wel verworpen zijn, over het algemeen vang ik het signaal op dat dit daarom niet het einde is van het vredesproces op zich", besluit Wies Willems. De bestemming ligt vast met andere woorden, rest de vraag: via welke weg?