Nieuwe hoop voor de Verenigde Naties - Inge Vrancken

Er is een nieuwe secretaris-generaal van de Verenigde Naties: António Guterres. Kan hij wel het verschil maken in de intussen uitzichtloze oorlog in Syrië? Kan hij de schandalen rond VN-blauwhelmen wel het hoofd bieden? Kan hij het tij van het terrorisme doen keren?
labels
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina

Inge Vrancken is hoofdredacteur van het VRT Journaal en volgt al jaren het Midden-Oosten en de internationale politiek.

De Verenigde Naties hebben een nieuwe secretaris-generaal. António Guterres neemt zijn mandaat op in januari 2017 als opvolger van Ban Ki-moon. De focus van Guterres ligt op het voorkomen van (nieuwe) crisissen.

Tegelijk moet hij de Verenigde Naties weer geloofwaardig en sterk maken. Dat geeft de uitdrukking “het is een uitdaging” een nieuwe dimensie na jaren van interne verdeeldheid.

Politicus meets activist

António Guterres is 67, voormalig premier van Portugal en 10 jaar lang het hoofd van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Hij is ingenieur van opleiding maar liet zich in 1974 al verleiden tot de politiek.

Hij werd lid van de socialistische partij in Portugal en werd bij democratische verkiezingen, kort na de Anjerrevolutie, verkozen. Hij maakte de Portugese overgang mee van dictatuur tot democratie. In 1995 werd hij premier en bleef dat tot 2002.

In 2005 werd hij aangesteld als hoofd van UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN. Met zijn talenknobbel – de man spreekt vloeiend Portugees, Engels, Spaans en Frans – had hij ook een extra troef in de diplomatieke wereld. Hij werd er geconfronteerd met immense crisissen vanwege het geweld in Afghanistan, Irak en Syrië.

Dat conflict leidt tot de grootste vluchtelingencrisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Vluchtelingen sterven massaal op zee, Europa reageert pas echt wanneer die vluchtelingen met honderdduizenden aankomen in de Europese Unie. Het leed dat Guterres onder vluchtelingen wereldwijd ziet, raakt de man diep.

Met scherpe bewoordingen maant hij het Westen aan om méér te doen voor de miljoenen vluchtelingen in de wereld. Het is vooral dat engagement – activisme volgens sommigen – dat zijn leiderschap niet onopgemerkt laat. Mede door zijn kritische stem wordt hij door velen gerespecteerd.

Opvallende eensgezindheid

Het was verrassend woensdag dat de VN-Veiligheidsraad zich nu al achter één kandidaat schaarde. Verwacht was dat de hele verkiezingsprocedure langer in beslag zou nemen. Er werd rekening mee gehouden dat Rusland een Oost-Europese kandidaat wilde (volgens de ongeschreven regels was het nu immers de beurt aan Oost-Europa) en zeker geen “activist” als Guterres, wat hij volgens sommigen dus was als VN-vluchtelingenbaas.

Toch moeten de Verenigde Staten en Rusland beiden het gevoel hebben dat ze met Guterres wel kunnen werken. Of mogelijk zijn er toegevingen gedaan, ‘postjes’ beloofd, in ruil voor steun aan een kandidaat uit West-Europa. Dat zal pas over enkele maanden blijken.

Mogelijk wilde Rusland – dat sinds kort voorzitter is van de VN-Veiligheidsraad – zich meteen laten opmerken met een eensgezinde beslissing. Het was een uniek beeld van de Russische VN-ambassadeur met al zijn collega’s achter hem geschaard. In geen tijden hadden we dat nog gezien in het machtige orgaan dat de VN-Veiligheidsraad is – of kan zijn.

Het is weer geen vrouw

Toch is er ook ontgoocheling. Het is weer geen vrouw. Ban Ki-moon pleit er al lange tijd luidop voor om na 71 jaar een vrouwelijke baas te kiezen voor de VN. Maar “de ervaring, de visie en de veelzijdigheid op zo vele vlakken (van Guterres) maken de keuze dwingend”, zo zei de Amerikaanse ambassadeur bij de VN, Samantha Power. Met andere woorden: geen enkele vrouwelijke kandidaat kon op tegen het kaliber van Guterres.

Nochtans bevonden zich onder de 13 kandidaten ook 7 vrouwen. Irina Bokova – hoofd van Unesco – eindigde op de 4de plaats. Diplomate Christiana Figueres uit Costa Rica haalde het ook niet. “Bitterzoet”, zo tweette ze. “Bitterzoete resultaten. Bitter: geen vrouw. Zoet: duidelijk de beste man in de race. Gefeliciteerd Antonio Guterres. We staan allemaal achter je.”

Vraag is of de kans op en vrouwelijke secretaris-generaal niet benut is omdat sommige landen dat toch niet zagen zitten. Of omdat Guterres gewoon de beste kandidaat was.

Diplomatie voor vrede

Een uitdaging zal de nieuwe job van Guterres alleszins zijn. Hij wil vooral crisissen voorkomen. Aan Time Magazine vertelde hij: "Er moet meer ingezet worden op diplomatie voor vrede…. De internationale gemeenschap spendeert meer geld en middelen aan het managen van crisissen in plaats van die te voorkomen". En zo voegde hij eraan toe: "Een secretaris-generaal moet permanent proberen om het aantal conflicten te verminderen, en dus ook het aantal slachtoffers." Voor de vluchtelingen zal hij zich blijven inzetten, ook in zijn nieuwe rol. "Je kan je de impact niet voorstellen van het lijden dat ik gezien heb, in zovele vormen."

Eén keer heb ik de man ontmoet. Kort. Tijdens het Globaal Forum voor Migratie en Ontwikkeling in Istanbul. Warm en hartelijk, tegelijk kort en zakelijk. Hij gebruikt niet meer woorden dan noodzakelijk om zijn boodschap over te brengen. Benieuwd wat dat in het diplomatieke mijnenveld dat de internationale politiek nu is, kan opleveren.

Mission Impossible?

Guterres weet dat de oorzaken van conflicten complex zijn, dat er altijd meerdere oorzaken zijn en dat die ook almaar complexer met elkaar verbonden zijn. Bovenal wil hij "een sterkere en betrouwbare VN". Vraag is hoe "possible" die "mission" nog is na jaren van zwakte en grote internationale verdeeldheid.

De voorbije periode was erg ontmoedigend. In een tijd waarin daadkracht zo hard nodig is. Kan Guterres wel het verschil maken in de intussen uitzichtloze oorlog in Syrië? Kan hij de schandalen rond VN-blauwhelmen wel het hoofd bieden? Kan hij het tij van het terrorisme doen keren?

Er is geloof dat António Guterres de capaciteiten heeft om de VN weer slagkracht te geven. De allereerste secretaris-generaal – in 1945 – noemde zijn job "de meest onmogelijke job in de wereld". Een omschrijving die in 2016/2017 nog brandend actueel lijkt.