De hele wereld een permanente kringloopwinkel - Ton van Lierop

Economische groei heette altijd goed te zijn. En als er geen groei was, moesten we deze maar kunstmatig aanzwengelen. Met geleend geld of via overheidsinvesteringen konden we ook in tijden van crisis meer laten produceren en consumeren. Maar dat economisch model lijkt - piepend en krakend langzaam - aan zijn einde te komen. Adieu wegwerpmaatschappij, welkom aan de circulaire economie. Die overigens ook gewoon moeten kunnen groeien. De hele wereld als permanente en winstgevende mega-kringloopwinkel.

Ton van Lierop is coördinator van de sociaal-economische redactie van de VRT en eindredacteur van het programma "De Vrije Markt".

Uw smartphone van drie jaar oud begint te sputteren? De koffiemachine is na twee jaar alweer goed voor het gemeentelijk containerpark? Of u koopt liever een paar goedkope T-shirts, die u op de volgende modegolf weer weggooit? Het past allemaal in de trend van onze huidige economie: producten mogen vooral niet lang meegaan. Kwaliteit is van vroeger; telkens en steeds meer nieuwe ´spullekes´ moeten in volle vaart de economische molen draaiende houden. Met Afrika als traditionele schroothoop van de westerse welvaart, aangedreven door olie en gas.

Waar echter het economisch zwaargewicht wereldwijd echter richting oosten verschuift (lees: China en India), begint het economisch denken ook te veranderen. Critici, die zich verleden week ook verzamelden op het eerste Transitiefestival, menen dat het zo niet langer kan. Consuminderen in plaats van consumeren, was de laatste jaren al het parool. Inmiddels begint de roep om een meer op ecologische leest geschoeide economie ook bredere weerklank te vinden. Uit soms onverwachte hoek.

'Lip service'

In Nederland riep een aantal grote, gevestigde waarden uit de ondernemerswereld op om een duidelijk klimaatbeleid. Onder de ondertekenaars van een oproep om in de volgende regering een klimaatminister aan te stellen ook een groot concern als Shell. Dat was vijf jaar geleden ondenkbaar geweest. Het olieconcern deed wel wat voorzichtig met zonnepanelen, maar dat was vaak niet meer dan wat ´lip service´ - in naam en op papier voor het publiek een groenig jasje aantrekken.

Ondernemersorganisaties in veel westerse landen zien inmiddels ook in dat er weinig te plukken valt van een kale kip. Wie op lange termijn zaken wil doen, moet dat wel kunnen in een wereld die (economisch) leefbaar blijft. Het Verbond van Belgische Ondernemingen heeft daarom bijvoorbeeld een milieu-adviseur die de organisatie terzijde staat in het uitwerken van nieuwe strategieën als het gaat om energiezuiniger en duurzamer produceren.

Energie-neutraal

Het geld uit de Europese pot van meer dan 200 miljard euro voor regionale ontwikkeling is tegenwoordig ook gebonden aan de voorwaarde dat minstens 20 procent daarvan wordt geïnvesteerd in projecten die bijdragen aan een lager energieverbruik en alternatieven voor fossiele brandstoffen. Zelfs de armste regio´s in Oost-Europa moeten zich houden aan die verplichting. In Polen zijn daarmee overigens al interessante resultaten geboekt, met hele blokken kantoorgebouwen die energie-neutraal zijn en dus zelf hun stroom opwekken en soms al terug leveren aan het net.

Geleidelijk begint er dus hier en daar al een verandering op te treden in het economisch denken. Waar ecologie vroeger een thema was in wat de ´geitenwollensector´ heette, beginnen vooruitziende investeerders dus ook de noodzaak van een groen groeibeleid in te zien. Europa wil nu een stap verder zetten. Op het Transitiefestival was vicevoorzitter van de Europese Commissie, Frans Timmermans, de meest prominente gast. Hij riep daar bedrijven en politici op “de durf te hebben om in een nieuwe economie te stappen”.

Winnaars en verliezers

Timmermans is binnen de EU een van de grootste pleitbezorgers van de zogeheten circulaire of kringloopeconomie. Dat is een wijze van produceren en consumeren waarbij alles binnen een min of meer gesloten cyclus blijft. Dus hergebruik, optimale recycling en het rigoureus afzweren van fossiele brandstoffen, zoals olie en gas, en juist meer zonne- en windenergie. Hij denkt ook dat zo´n transitie binnen een kleine twintig jaar nodig en haalbaar is.

De Nederlandse politicus wil dat Europa daarvoor wereldwijd ook de regels gaat bepalen. “Wie als eerste in de toekomst stapt, kan juist die norm zetten voor de hele wereld”, aldus Timmermans in het VRT-programma De Vrije Markt. Door nu massaal om te schakelen naar een energiezuinige en circulaire economie kan Europa een voorsprong nemen op nieuwe mondiale concurrenten, zoals China of India.

Daarvoor is het nodig om de regel- en wetgeving in Europa nu al aan te passen en andere landen en handelsblokken te overtuigen van de Europese aanpak. Timmermans: “In een economie heb je altijd winnaars en verliezers. Ook de landen die afhankelijk zijn van de levering van grondstoffen, zullen moeten omschakelen. Daar valt niet aan te ontkomen.”

Schoolvoorbeeld België

De sociaaldemocraat noemt België overigens een voorbeeld als het gaat om de omschakeling naar een steeds meer circulaire economie. Minister van Economie Kris Peeters (CD&V) en energieminister Marie-Christine Marghem (MR) bekrachtigden een serie afspraken met recyclagebedrijven om het hergebruik nog verder te verbeteren. En dat terwijl België volgens Timmermans al voorop loopt.

De regering-Michel heeft verder een pakket van 21 maatregelen gepresenteerd, dat onder meer toe moet zien op de kostprijs van duurzame producten, om het gebruik van snel verslijtende apparaten tegen te gaan. Het bestrijden van dit fenomeen van wat ook wel voorgeprogrammeerde veroudering heet, is een speerpunt in het ambitieuze plan om België, binnen voorloper Europa, dé leider van de circulaire economie te maken.

In de jaren tachtig, na de kernramp in Tsjernobyl, werd het milieu plotseling een belangrijk politiek thema. Dat ook weer langzaam daarna een lagere politieke prioriteit kreeg. Ook vlak vóór de meest recente economische crisis was er ineens meer politieke goodwill als het ging om groen beleid. Het verschil is nu dat de economische noodzaak van een circulaire markt ook vanuit de ´harde´ bedrijfseconomie begint door te dringen. Nog eens goed zien over twintig jaar of Europa inderdaad het voortouw heeft kunnen nemen.

Meest gelezen