Wat nu Europa? - Rob Heirbaut

Europa had het al moeilijk. De verkiezing van Donald Trump veroorzaakt nog meer onrust. Met voor het eerst een land dat de EU wil verlaten, een steeds sceptischere bevolking, en een Amerikaanse president die mogelijk Europa de rug toekeert.
analyse
Analyse
Aansturen van de 'analyse' teaser o.a. op de home pagina en 'analyse' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'analyse' overzichtspagina
ImageGlobe

Rob Heirbaut en Hendrik Vos schrijven om de twee weken beurtelings een analyse- respectievelijk opinietekst over Europese politiek. Heirbaut is VRT-journalist, gespecialiseerd in de EU. Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies.

"Eén Donald is meer dan genoeg." Die boodschap zette Europees president Donald Tusk enkele dagen geleden op Twitter. Het was de meest recente opmerking van zijn vrouw, zette hij erbij. Maar de boodschap was duidelijk: Tusk had liever dat Hillary Clinton Amerikaans president werd dan Donald Trump.

Hij vertolkte het standpunt van zowat alle Europese regeringsleiders, op de Hongaarse premier Viktor Orban na, die in juli zei dat Trump een betere keuze zou zijn voor Europa. Orban liet gisteren dan ook zijn vreugde over de overwinning van Trump de vrije loop. "Geweldig nieuws", schreef hij op Facebook.

Wat doen we nu?

De reactie in andere hoofdsteden was koeler. Niet vijandig, maar beleefd diplomatisch, en vooral afwachtend. Want niemand weet of Donald Trump als president gaat uitvoeren wat hij tijdens zijn campagne allemaal aankondigde: de banden met Rusland aanhalen, het klimaatakkoord opzeggen, stoppen met het sluiten van vrijhandelsakkoorden, en geen Amerikaanse geld meer stoppen in de defensie van Europa. In zijn eerste speech na de verkiezingen klonk Trump al wat gematigder, maar in Europa is men er duidelijk niet gerust op.

Zondagavond komen de Europese ministers van Buitenlandse Zaken bijeen in Brussel, om tijdens een informeel diner te praten over de gevolgen van de verkiezingsuitslag voor Europa. De ministers hadden sowieso een geplande vergadering maandagochtend, ze moeten nu dus wat vroeger naar Brussel vliegen.

Goede relaties met Obama

Maar het feit dat ze over de verkiezing van Trump gaan praten is toch wel veelbetekenend. Bij de Europeanen lijkt de schrik erin te zitten dat ze alleen zullen komen te staan in de wereld.

De voorbije 8 jaar, tijdens het presidentschap van Obama, was dat niet het geval. Ook al verschoof de aandacht van de Verenigde Staten meer en meer naar Azië, de band tussen de EU en de VS bleef sterk.

Zeker in het Oekraïne-conflict werkten de EU en de VS nauw samen tegen Rusland, bij het uitvaardigen van sancties tegen Rusland bijvoorbeeld.

Ook in de strijd tegen IS was er samenwerking. In juli woonde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry een vergadering van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken bij in Brussel. Op de persconferentie achteraf vlogen de lovende woorden heen en weer tussen Kerry en de Europese buitenlandvertegenwoordiger Federica Mogherini.

NAVO?

Onder de nieuwe president Trump zou dit grondig kunnen veranderen. Tot nu toe kon Europa voor zijn veiligheid teren op de grote Amerikaanse inbreng in de NAVO. Maar de meeste Europese landen besteden geen 2% van hun BBP aan defensie, wat ze volgens NAVO-afspraken wel zouden moeten doen.

"Zulke landen ga ik niet meer militair beschermen", zei Trump in juli in een kranteninterview. Het deed vooral in de Baltische staten en Polen alarmbellen afgaan, want daar zijn ze er echt van overtuigd dan de Russische president Putin nog plannen beraamt die te vergelijken zijn met de annexatie van de Krim.

En wat gaat Trump doen met de Amerikaanse sancties tegen Rusland (sancties die ingesteld werden na de annexatie van de Krim)? Als hij toenadering wil met Rusland, is het best mogelijk dat de sancties verdwijnen. Gaat Europa dan zijn sancties handhaven?

Nu al vinden sommige regeringsleiders dat de sancties hun economie te veel schade berokkent. Gaat Trump het Amerikaanse beleid in Syrië veranderen?

De verkiezing van Trump geeft Europese politici die voorstander zijn van een eigen Europese defensie alvast bijkomende argumenten. In de nasleep van de brexit, hadden onder meer Frankrijk en Duitsland, en ook Europees Commissievoorzitter Juncker, al gepleit voor meer militaire samenwerking tussen landen van de Europese Unie. Groot-Brittannië heeft zich hier altijd tegen verzet, net omdat de NAVO al voldoende bescherming biedt volgens de Britten. Als Trump de NAVO de rug toekeert, staan de Europeanen er alleen voor.

Wat met klimaat en vrijhandel?

Trump gelooft niet in klimaatverandering en is tegen bindende internationale klimaatafspraken. De Obama-administratie ondertekende het Klimaatakkoord van Parijs, iets wat Trump niet meteen ongedaan kan maken (hij kan dat pas ten vroegste in 2019).

Maar zullen de VS hun beloftes ook effectief nakomen, of lapt Trump alles aan zijn laars? Nog iets waar Europa zich duidelijk zorgen over maakt.

Over een vrijhandelsakkoord met de Verenigde Staten, maakt men zich wellicht niet al te veel illusies meer in Europese hoofdsteden. De onderhandelingen over het omstreden TTIP-verdrag verliepen al moeizaam met de Obama-administratie, en zowel in Europa als in de Verenigde Staten was er veel protest tegen TTIP.

Zodanig zelfs dat TTIP al verscheidene keren dood is verklaard (onlangs nog door de Waalse minister-president Paul Magnette, na zijn strijd om het CETA-verdrag met Canada bij te sturen). Na de verkiezing van Trump kan TTIP officieel begraven worden, een verrijzenis zou miraculeus zijn. Tenzij Trump alle kritiek die hij tijdens zijn campagne had op vrijhandel weer zou inslikken.

Krijgt Europa eigen Donald 'Trumps'?

De gevestigde Europese politieke klasse heeft nog andere redenen om zich zorgen te maken, na de verkiezing van Trump. Tijdens de campagne werd duidelijk dat feiten er niet meer toe doen. Ook wie onwaarheden vertelt, kan verkozen geraken, zolang hij of zij maar weet in te spelen op, laten we zeggen, de "grondstroom" in de samenleving. Ook in de campagne in aanloop naar het brexitreferendum was dat zo.

2017 wordt een belangrijk verkiezingsjaar in Europa, met verkiezingen in Nederland, Frankrijk en Duitsland. Binnenkort proberen de Oostenrijkers opnieuw een nieuwe president te verkiezen.

Vorige keer, in april, haalde de eurosceptische Norbert Hofer het net niet. Politici als Geert Wilders en Marine Le Pen zullen in 2017 ongetwijfeld hoge scores halen met hun pleidooi om respectievelijk Nederland en Frankrijk weer groot te maken, en de Europese Unie zo snel mogelijk op te blazen.

Hun succes zet andere partijen onder druk. Sommigen beginnen hun stijl en argumenten over te nemen. Partijen en politici die nog durven te pleiten voor Europese integratie, worden door brede lagen van de bevolking niet meer geloofd.

Scharnierjaar

2016 lijkt zo een scharnierjaar te zijn voor de Europese Unie, net zoals 1989 dat was. Toen, op 9 november, viel de Berlijnse Muur, en verdween het hele IJzeren Gordijn dat Europa decennia in twee had gedeeld. Ook toen wist niemand goed welke kant de geschiedenis uit zou gaan en hoe Europa zou evolueren.

Uiteindelijk bracht de periode na 1989 de hereniging en de uitbreiding van Europa, en ook de invoering van de euro. 27 jaar later zitten we opnieuw in een periode van onzekerheid. Met voor het eerst een land dat de EU wil verlaten, een steeds sceptischer bevolking, en een Amerikaanse president die mogelijk Europa de rug toekeert.

Meest gelezen