Wie is Joseph Kabila, de man die zich vastklampt aan de macht?

De twee ambtstermijnen van Joseph Kabila als Congolese president zitten erop. Maar Kabila junior zal niet zonder slag of stoot de macht afstaan, zoveel is duidelijk. Een portret van een man wiens regime hoopgevend begon, maar afgleed naar -alweer- dictatuur en persoonlijke verrijking.

Joseph Kabila wordt geboren in 1971 in Hewa Bora, in de provincie Zuid-Kivu, in voormalig rebellengebied. Zijn vader Laurent-Désiré strijdt dan al tegen het regime van Mobutu, maar het zal nog tot de jaren 90 duren voor die strijd iets oplevert.

Kabila junior groeit op in ballingschap in Tanzania. Hij volgt les aan de Franse school in Dar-es-Salaam en houdt zich later ook bezig met het visserijbedrijf van zijn vader aan het Tanganyika-meer. Nadat zijn vader de macht heeft overgenomen van dictator Mobutu, komt hij aan het hoofd van het leger. Want de oorlog blijft duren. In het oosten van het land bekampt hij het Rwandese en het Oegandese leger.

Na de moord op zijn vader in 2001 schuiven de machtige mensen achter de schermen de jonge en ietwat schuwe Joseph naar voor. Niemand kent hem echt goed. Wellicht is hij op dat moment de minst controversiële figuur die voor niemand echt een bedreiging vormt.

(Foto: Laurent-Désiré Kabila, de vader van Joseph Kabila)

Kabila brengt stabiliteit

De kersverse president erft een land dat in puin ligt na decennia van Mobutu-kleptocratie en jaren van burgeroorlog in het oosten. Kabila weet al snel de macht te consolideren door beschermelingen te plaatsen op sleutelposten in de regering. Voor de westerse regeringen toont hij zich een interessante gesprekspartner.

De jonge president -amper 29 jaar oud op dat moment- zet in op vrede. Hij slaagt erin om zowel met de buurlanden als met de rebellengroepen vredesakkoorden te sluiten. De meeste buitenlandse troepen verlaten het land en er komt een VN-vredesmacht naar Congo. Die Monuc zal uitgroeien tot de grootste vredesmissie van de Verenigde Naties ooit.

Aanvankelijk zijn er dus hoopgevende signalen over de nieuwe president. Hij voert politieke hervormingen door die in 2006 leiden tot parlements- en presidentsverkiezingen. Kabila wint de verkiezingen van zijn rivaal Jean-Pierre Bemba, een voormalige rebellenleider, en wordt de allereerste verkozen president van Congo.

Het jaar erop ontvlucht Bemba het land na een confrontatie tussen zijn privémilitie en het Congolese leger. Later wordt hij in ons land gearresteerd op beschuldiging van oorlogsmisdaden. Het Internationaal Strafhof in Den Haag veroordeelde hem eerder dit jaar tot 18 jaar gevangenisstraf.

(Foto: Kabila bij de Amerikaanse president Bush in 2001)

Echte democratie blijft uit

Na de verkiezingen zit Kabila stevig in het zadel, maar er komt steeds meer kritiek. De onrust in het oosten blijft voortduren en er duiken geruchten op over corruptie in de entourage van de president.

Kabila krijgt het in 2008 flink aan de stok met de Belgische minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht, die het zijn morele plicht noemt erop te wijzen dat er een en ander misloopt in de voormalige kolonie. De openlijke kritiek van De Gucht wordt slecht ontvangen in Kinshasa. Kabila heeft het over "arrogantie" en "beledigingen".

Door de (relatieve) stabiliteit groeit de Congolese economie, vooral door investeringen van grote mijnfirma's, uit het Westen maar ook uit China. In de Congolese ondergrond zitten immers heel wat waardevolle grondstoffen, zoals goud, koper, kobalt en coltan. De buitenlandse bedrijven en een rijke toplaag varen er wel bij, maar de gewone Congolees voelt er weinig van. Congo blijft -tot op vandaag- een van de armste landen ter wereld.

In de aanloop naar de verkiezingen van 2011 wordt duidelijk dat Kabila niet van plan is om de tegenstand vrije baan te geven. Zo laat hij de kieswetten veranderen in zijn voordeel. De verkiezingen zelf worden ontsierd door onregelmatigheden, een gebrekkige organisatie en berichten over fraude.

Kabila wordt uiteindelijk uitgeroepen tot de overwinnaar met 49 procent van de stemmen. "Eeuwige opposant" Etienne Tshisekedi, die het resultaat niet aanvaardt, haalt iets meer dan 32 procent. De internationale gemeenschap kijkt toe maar laat begaan.  

(Foto: Kabila en zijn vrouw Olive in 2011)

AP2011

Persoonlijk fortuin

In de jaren die volgen, groeit het ongenoegen bij de Congolese bevolking over de president. Er komen meer en meer berichten over corruptie, persoonlijke verrijking en obscure fiscale constructies.

Vorige week nog pakte Bloomberg uit met een opzienbarend onderzoek naar het financiële imperium van de Kabila-familie. Die wordt omschreven als "een clan die een onstilbare dorst naar geld heeft". De familie zou participaties hebben in meer dan 70 bedrijven. In de lucratieve mijnbouw, maar ook in de bankensector, de landbouw, de luchtvaart en de bouwsector. De journalisten ontdekten ook sporen naar fiscale paradijzen als Panama en het eiland Niue.

(Foto: protest in Kinshasa in september 2016)

Angst voor nieuw geweld

Begin 2015 komt het tot hevige onlusten in het land, als het duidelijk wordt dat Kabila niet van plan is om zonder slag of stoot op te stappen. Hij probeert de kieswet te veranderen zodat de verkiezingen uitgesteld worden. Van dat plan komt uiteindelijk niets in huis door het protest en de verkiezingen worden vastgelegd voor november 2016.

De rust keert weer, maar het is stilte is voor de storm. In september vallen tientallen doden bij hevige protesten tegen de president. Die laat de verkiezingen uitstellen naar april 2018, "zodat ze degelijk voorbereid kunnen worden".

De populaire voormalige gouverneur van Katanga, Moïse Katumbi, heeft zich intussen opgeworpen als uitdager voor Kabila. Vandaag, 19 december, loopt zijn ambtstermijn officieel ten einde. Buitenlandse journalisten, onder meer van de VRT, zijn het land uitgezet. De angst dat Kabila geweld zal inzetten tegen zijn eigen bevolking, is groot. Stort de president die stabiliteit bracht Congo opnieuw in een vernietigende burgeroorlog?

VRT-journalist Peter Verlinden over zijn uitzetting: "In de val gelokt"