Meest recent

    Land van honger en bloed: VN Veiligheidsraad verwerpt wapenembargo Zuid-Soedan

    De bouwstenen van Zuid-Soedan, ’s wereld jongste natie, zijn honger en bloed. Sinds 2013 sloegen 1,2 miljoen Zuid-Soedanezen op de vlucht voor geweld. De helft daarvan zocht onderdak in buurland Oeganda. Een genocide, zoals de Verenigde Naties de internationale gemeenschap waarschuwt? "Iedereen moordt iedereen uit. Het is de totale wetteloosheid." Ondertussen is het voorstel om het land sancties en een wapenembargo op te leggen, verworpen door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties.

    Hoe dichter iemand vanuit Oeganda de grens met Zuid-Soedan nadert, hoe vreemder de verhalen worden die de ronde doen. Ze gaan over de extreme staat van waanzin waarin het buurland verkeert. Een vrouw die vroeger in de hoofdstad Juba voor een ngo werkte, vertelt in een eettentje aan de ferry-oversteek over de Nijl over een Zuid-Soedanese politieagent die ze kende. "Hij regelde het verkeer en had tegelijk een graad in het leger. In zijn huis verborg hij een vijftigtal vuurwapens en als bijverdienste verhuurde hij zijn politie-uniform aan freelance afpersers en moordenaars." Ook in buurland Oeganda doet Zuid-Soedan haar internationale reputatie als hellegat alle eer aan.

    Vrijdagnacht, 9 december. Tot de tanden bewapende soldaten beuken de deur van een huisje in het dorp Pamoju, provincie Equatoria in. Van de bewoners eisen ze zonnepanelen, geld, voedsel en kleren. De vrouw des huizes moet zelfs de kleren die ze op het lijf draagt afgeven. Omringd door vreemde mannen staat ze naakt in haar huis. Wanneer alles wat niet vasthangt in een grote pick-up is geladen, kijkt de vader in de loop van een geweer. Hij wordt samen met twee van zijn puberzonen en een dochter onder schot meegetroond naar de pick-up. Op het moment dat de moeder begint te schreeuwen terwijl ze verkracht wordt, schiet in het aanpalende huis de zestienjarige Jackline Poni Wani wakker. Als een pijl uit een boog schiet ze recht en verzamelt haar familie. Terwijl de pick-up de nacht inrijdt, sluipt Jackline samen met haar vader, zus en vier broers hun huis uit.

    Twee dagen lang zullen ze in de bush rond het huis verborgen blijven. Dan beslissen ze om naar Oeganda te trekken, een voettocht van drie dagen door een stekelig en snikheet landschap. Met enkele bezittingen op het hoofd gebalanceerd komt de familie op 14 december aan in Palorinya, één van de registratiepunten voor vluchtelingen in Noord-Oeganda. Die dag alleen al zullen er samen met de familie Poni Wani in Palorinya nog meer dan drieduizend andere mensen aankomen. Sinds juli van dit jaar is het aantal Zuid-Soedanese vluchtelingen in Oeganda gestegen van een kwart miljoen tot meer dan 600.000.

    Tribale oorlog

    De burgeroorlog begon in 2013, twee jaar na de onafhankelijkheid. President Salva Kiir, een etnische Dinka, beschuldigde zijn vicepresident Machar, een Nuer, ervan een staatsgreep te plannen. De vergeldingsacties die daarop volgden ontaardden in een burgeroorlog. Een vredesakkoord met als speerpunt een eenheidsregering werd ondertekend in augustus 2015. Een lapje voor het bloeden, zo bleek al snel. In juli van dit jaar hervatten beide partijen de vijandelijkheden met 300 doden in Juba als gevolg.

    In de nasleep van het geweld knikkerde Kiir een deel van de Machar-loyalisten uit de regering. De zeer vaag geuite beschuldiging luidde: corruptie. Machar vertrok met zijn troepen te voet naar Congo en begon de bevolking in de zuidelijke provincies op te hitsen tegen de Dinka’s die door de actie van Kiir plots het overwicht hadden in de regering. Sindsdien is het conflict dat vroeger vooral in Juba en het noorden werd uitgevochten, uitgezaaid naar het hele land. De eens relatief rustige provincie Equatoria waar de familie Poni Wani woonde, werd zo het toneel geworden van brutale moordexpedities en daaropvolgende afstraffingsacties.

    De Verenigde Naties vrezen voor een genocide. Desondanks haalde een door de Verenigde Staten ondersteund voorstel voor internationale sancties en een wapenembargo het gisteren niet in de Veiligheidsraad. De tegenstemmers argumenteerden dat het land toch al vergeven is van de wapens na decennialange opeenvolgende oorlogen.

    Een Ethiopische medewerker van het vluchtelingenagentschap UNHCR weigert echter te geloven dat dit in essentie een etnisch conflict is. "Het probleem ontstond tussen de leiders en is dan tot bij de bevolking gebracht. Stammen worden door de politiek tegen elkaar opgezet. De Dinka’s worden nu slecht bezien, omdat ze de facto het land besturen. Maar iedereen vergeet dat niet alle Dinka’s aan de kant van Kiir staan. Omgekeerd staan ook niet alle Nuer aan de kant van Machar." Hij aarzelt. "Eigenlijk moordt gewoon iedereen elkaar uit", vervolgt hij dan. "De VN mag dan beweren dat er een genocide op til is, meer dan waarschijnlijk hoopt Ban-Ki moon om met dat woord de internationale gemeenschap uit haar coma te porren."

    Spanningen bestonden er altijd al tussen de Dinka en de Nuer, veetelers. Vroeger ging het over toegang tot graaslanden en waterbronnen voor hun vee. Machar en Kiir zijn erin geslaagd om ze tot op een politiek niveau te tillen. Etnische identiteit als goedkoop en zeer gemakkelijk uit te buiten mobilisatiemiddel.
    Af en toe sluipen de tribale vijandelijkheden ook de vluchtelingenkampen binnen. Tijdens een voedselbedeling braken onlangs rellen uit die expliciet tegen Dinka gericht waren.

    "Maar over het algemeen zijn er weinig problemen", zegt de Ethiopiër. Hij wijst naar een Dinka, te herkennen aan de typische lijnen op het voorhoofd, die even verderop met een Nuer staat te keuvelen. "Onze stammen zijn etnisch gezien zelfs verwant aan elkaar. En bovendien, we zijn niet meer in Zuid-Sudan", verklaart Daniel Mading, de Dinka, hun onderonsje.

    Spanningen bestonden er altijd al tussen de Dinka en de Nuer, veetelers. Vroeger ging het over toegang tot graaslanden en waterbronnen voor hun vee. Machar en Kiir zijn erin geslaagd om ze tot op een politiek niveau te tillen. Etnische identiteit als goedkoop en zeer gemakkelijk uit te buiten mobilisatiemiddel.
    Af en toe sluipen de tribale vijandelijkheden ook de vluchtelingenkampen binnen. Tijdens een voedselbedeling braken onlangs rellen uit die expliciet tegen Dinka gericht waren.

    "Maar over het algemeen zijn er weinig problemen", zegt de Ethiopiër. Hij wijst naar een Dinka, te herkennen aan de typische lijnen op het voorhoofd, die even verderop met een Nuer staat te keuvelen. "Onze stammen zijn etnisch gezien zelfs verwant aan elkaar. En bovendien, we zijn niet meer in Zuid-Sudan", verklaart Daniel Mading, de Dinka, hun onderonsje.

    Kleptocratie

    Ze staan niet alleen met hun these dat etniciteit gebruikt wordt als mobilisatiemiddel voor de politieke kaste. Niemand minder dan George Clooney schoot in 2010 een satelliet boven Zuid-Soedan de lucht in. De bedoeling daarvan was om wreedheden in kaart te brengen nog voor ze plaatsvinden. Door bewegingen van troepen te bestuderen, beschikt de bevolking sindsdien over een early-warning systeem. Na een multidisciplinair onderzoek dat meer dan twee jaar duurde, kwam Clooney’s The Sentry-onderzoekspanel tot de conclusie dat etniciteit gebruikt wordt in machtsspel tussen Machar en Kiir dat simpelweg om hebzucht draait. Een nulsomspel waarin de beheersing van de corruptienetwerken een dodelijke competitie is geworden.

    Hun eindbalans, het rapport "War crimes shouldn’t pay", publiceerde onomstotelijk bewijsmateriaal dat zowel Kiir, Machar als hun voltallige entourage door dubieuze businessdeals met binnen- en buitenlandse bedrijven fortuinen hebben geaccumuleerd. Staatsmiddelen worden op grote schaal ontvreemd.

    De opbrengsten gaan enerzijds naar luxueuze villa’s (Machar en Kiir blijken op wandelafstand van elkaar te wonen in een lommerrijke buitenwijk van het Keniaanse Nairobi) en andere extreem dure luxeartikels. Anderzijds wordt het geld gebruikt om milities te bewapenen die op hun beurt ingezet worden om de rivaal de benen af te snijden. Het resultaat is een gewelddadige kleptocratie waarbij de bevolking, in sommige regio’s al balancerend op het randje van de hongersnood, als een rat in de val zit.

    Van god verlaten

    De zon gaat onder boven de Nijl. Een Zuid-Soedanese truck, tot de nok toe volgestouwd met huiswaar, staat te wachten op de ferry. Zelfs een aantal geiten werd voldoende reisklaar bevonden. Even verderop zitten drie militairen met hun voltallige families in het gras. Ze hebben uniforms aan van het Zuid-Soedanese regeringsleger en zien er stuk voor stuk beroerd uit.

    Op de vraag wat ze in Oeganda komen doen met hun hele hebben en houden willen ze geen antwoord geven. Foto’s maken mag ook niet: "We bevinden ons op Oegandees grondgebied, we zouden in de problemen kunnen komen." Meer dan waarschijnlijk zijn ze via een binnenweg Uganda binnengereden met de bedoeling hun families in veiligheid te brengen. "Vanavond rijden we nog terug naar Juba. Je kan mee als je wilt." Hij meent het echt. Om embedded te gaan bij het Zuid-Soedanese leger spreek je gewoon drie deserterende schimmen van militairen aan. Dan wordt de oude commandant – een slobberig uniform omhult een slepend been dat eindigt in teenslippers – door de Oegandese militairen naar zijn truck gesommeerd.

    Van god verlaten

    De zon gaat onder boven de Nijl. Een Zuid-Soedanese truck, tot de nok toe volgestouwd met huiswaar, staat te wachten op de ferry. Zelfs een aantal geiten werd voldoende reisklaar bevonden. Even verderop zitten drie militairen met hun voltallige families in het gras. Ze hebben uniforms aan van het Zuid-Soedanese regeringsleger en zien er stuk voor stuk beroerd uit.

    Op de vraag wat ze in Oeganda komen doen met hun hele hebben en houden willen ze geen antwoord geven. Foto’s maken mag ook niet: "We bevinden ons op Oegandees grondgebied, we zouden in de problemen kunnen komen." Meer dan waarschijnlijk zijn ze via een binnenweg Uganda binnengereden met de bedoeling hun families in veiligheid te brengen. "Vanavond rijden we nog terug naar Juba. Je kan mee als je wilt." Hij meent het echt. Om embedded te gaan bij het Zuid-Soedanese leger spreek je gewoon drie deserterende schimmen van militairen aan. Dan wordt de oude commandant – een slobberig uniform omhult een slepend been dat eindigt in teenslippers – door de Oegandese militairen naar zijn truck gesommeerd.

    Het gezelschap werd zonet betrapt met een klein arsenaal aan oorlogstuig in hun truck. De drie staan er radeloos op te kijken als het ene na het andere aanvalswapen uit de cabine tevoorschijn komt en in beslag wordt genomen. Dat buitenlandse wapens illegaal zijn in Uganda, was waarschijnlijk het minste van hun zorgen. De weg door Equatoria is sinds een half jaar oorlogsgebied geworden. De kans is klein dat drie ongewapende regeringssoldaten hun terugtocht naar Juba zullen overleven. "God is het antwoord", lacht de Oegandese militair als hij hun radeloze blikken ziet. ‘Maar wat is de vraag,’ prevelt de commandant. Zijn ogen schieten alle kanten uit. Als geen ander beseft hij dat eenmaal over de afgrond met Zuid-Soedan de wet van de sterkste geldt.