Meest recent

    Is Donald Trump de doodgraver of de redder van Europa? - Rob Heirbaut

    In Malta zijn de Europese leiders voor een top bij elkaar. Daar zal vooral gepraat worden over iemand die er niet bij is: Donald Trump, de nieuwe Amerikaanse president. Wordt hij de doodgraver van het Europese project, of omgekeerd, zal hij Europa wakker schudden?
    analyse
    Analyse

    Rob Heirbaut en Hendrik Vos schrijven om de twee weken beurtelings een analyse respectievelijk opinietekst over Europese politiek. Heirbaut is VRT-journalist, gespecialiseerd in de EU. Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies.

    In 2005 verscheen een boekje met de titel “Waarom Europa de 21ste eeuw zal domineren". Het was geschreven door Mark Leonard, een Brit die de denktank European Council on Foreign Relations leidt. De Fransen en Nederlanders hadden net de Europese Grondwet verworpen, maar toch was Leonard optimistisch.

    De Europese aanpak (landen die samen een doel proberen te verwezenlijken, op basis van gedeelde waarden) was volgens hem te verkiezen boven de aanpak van de Amerikanen, die alleen in hun eigen belang aan wereldpolitiek deden.

    Intussen zijn de eerste 17 jaar van de 21ste eeuw voorbij en lijken de kaarten helemaal anders te liggen. 52% van de landgenoten van Leonard stemden voor een vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.

    Er is een nieuwe Amerikaanse president die dat openlijk toejuicht, die voorspelt dat de brexit een “wonderful thing” zal worden en ervan overtuigd is dat er nog meer landen het Britse voorbeeld zullen volgen.

    Het is een complete ommezwaai in de Amerikaanse politiek. Niet dat alle vorige Amerikaanse presidenten grote eurofielen waren, verre van. Laat staan dat ze het verschil kenden tussen de voorzitter van de Europese Commissie en de voorzitter van de Europese Raad. Maar een president die het einde van de Europese Unie en de euro lijkt toe te juichen, dat is nooit gezien. Ex-president Obama voerde nog openlijk campagne tegen de brexit en deed er alles aan om een grexit te voorkomen.

    De ommezwaai in Washington zet allerlei geopolitieke aardverschuivingen in gang. Het verklaart de dramatische brief die de Europese Donald (Tusk, Europees president) naar de Europese regeringsleiders schreef, in de aanloop naar de informele Europese top in Malta.

    Wellicht was hem intussen verslag uitgebracht van de telefoongesprekken die diverse regeringsleiders hadden met Donald Trump. De 27 EU-landen waren in september in Bratislava al begonnen aan een denkoefening over hoe Europa zonder de Britten verder moet en hoe het zich beter kan verkopen aan de bevolking.

    Nu, met Trump als president, wordt de inzet groter: het voortbestaan van de EU en de euro lijkt op het spel te staan. Er is niet alleen Donald Trump.

    Ook de Russische president Poetin loopt niet hoog op met de Europese Unie. En zo zit de Europese Unie opeens met gigantische uitdagingen opgezadeld.

    Ambitieuze visie

    Op 25 maart willen de 27 EU-landen hun geloof in het Europese project herbevestigen, op de 60ste verjaardag van het Verdrag van Rome. Hierover zal in Malta open en vrij gediscussieerd worden, zonder de Britten erbij, op basis van een vrij vage “conceptnota”.

    Daarin staat dat er op 25 maart in Rome een Verklaring moet worden goedgekeurd, met daarin een “ambitieuze visie”. Die zal moeten uitstippelen hoe Europa een sterke wereldspeler kan worden, met een meer eengemaakt buitenlands beleid en meer geld voor defensie. De werking van de eurozone moet verder verdiept worden, het migratiebeleid versterkt worden, het sociaal beleid moet versterkt worden.

    Het zijn allemaal kwesties waarover er binnen de Europese Unie veel meningsverschillen zijn. Politici als Geert Wilders en Marine Le Pen vinden dat Trump overschot van gelijk heeft en dat de EU op de schop moet.

    Net nu pleit Donald Tusk voor een offensieve strategie. In zijn brief aan de regeringsleiders staat: “We must therefore take assertive and spectacular steps that would change the collective emotions and revive the aspiration to raise European integration to the next level.”

    Twee snelheden?

    De Poolse en de Hongaarse regering zullen zich wel geviseerd voelen. Zij staan op de rem en verklaarden eerder dat ze liever zouden hebben dat de lidstaten meer macht zouden krijgen, ten nadele van de Europese instellingen in het verfoeide Brussel.

    Traditioneel hadden ze het Verenigd Koninkrijk als bondgenoot, maar die zijn ze nu kwijt. Ze hebben ook veel krediet verloren bij West-Europese landen, door hun weigering om in het kader van het Europese spreidingsplan vluchtelingen op te nemen.

    Ze dreigen daarvoor in de toekomst de rekening gepresenteerd te krijgen, wanneer er weer onderhandeld moet worden over Europese subsidies (waarvan zij bij de grootste ontvangers zijn).

    De Hongaarse premier Orbán steekt zijn sympathie voor Trump niet onder stoelen of banken en bakt ook zoete broodjes met de Russische president Vladimir Poetin. Hoelang zullen de andere landen dat blijven tolereren?

    Bij Belgisch premier Charles Michel raakt het geduld op: wat hem betreft gaan de landen van de eurozone verder met intensieve samenwerking rond energiebeleid, migratiebeleid, defensie. Een Europa met twee snelheden dus, het idee werd al in 2005 geopperd door toenmalig premier Guy Verhofstadt.

    Vluchtelingen

    Waar alle landen, inclusief Hongarije, Polen én het Verenigd Koninkrijk, het wel over eens zijn: het moet gedaan zijn met migranten die vanuit Libië de Middellandse Zee oversteken om Europa te bereiken. Vorig jaar kwamen er op die manier 180.000 migranten aan in Italië. In 2017 moet dat stoppen, zegt Europees president Tusk.

    De Europese leiders hopen dat de Libische kustwacht bootjes met vluchtelingen en migranten zal tegenhouden. Ze willen hulp bieden om de kustwacht op te leiden, beloven steun voor betere opvang door de Verenigde Naties van vluchtelingen en migranten in Libië, en economische steun voor landen waar de migranten vandaan komen.

    Officieel heet het dat het Europa zijn internationale afspraken om oorlogsvluchtelingen onderdak te bieden zal naleven. Zal Europa dan vluchtelingen die vastzitten in Libië en die niet meer terug kunnen naar hun eigen land (Somalië bijvoorbeeld) opnemen?

    De geschiedenis leert dat beloftes over hervestiging van Syrische vluchtelingen uit kampen in Libanon, Jordanië en Turkije maar mondjesmaat worden uitgevoerd. Van de fameuze “luchtbrug”, waarbij Syrische vluchtelingen met duizenden vanuit Turkije zouden worden overgevlogen naar Europa, valt vooralsnog niet veel te merken.

    Het blijft ook wachten op concrete plannen die meer legale migratie vanuit Afrikaanse (en andere) landen naar Europa mogelijk maken. Critici vinden dat de Europese aanpak daardoor niet zoveel verschilt van die van Amerikaans president Trump. Er wordt wel geen muur gebouwd aan de buitengrens, het effect moet hetzelfde zijn: migranten buiten houden.

    De komende maanden, wanneer het weer beter wordt en de oversteek van de Middellandse Zee “makkelijker” wordt, zal moeten blijken of die doelstelling bereikt wordt. Het kan een rol spelen in de verkiezingen in Nederland, Frankrijk en Duitsland.

    Verkiezingen

    Die verkiezingen, en de onzekerheid over wie ze gaat winnen, zullen er wellicht voor zorgen dat er op 25 maart in Rome geen spectaculaire sprongen voorwaarts gezet zullen worden. Maar in zulke verwarrende tijden, waarin Europa zowel van buiten als van binnen onder vuur genomen wordt, is een herbevestiging van het geloof in de Europese Unie en de belofte om het in de toekomst beter te doen misschien nog het meest haalbare.

    Er zijn trouwens signalen dat de aanvallen van Trump op de Europese Unie iets in beweging brengen dat tot voor kort ondenkbaar leek. Er klinken pleidooien (onder meer bij premier Michel) voor Europees patriottisme. Iemand anders pleit voor “Europe first” als reactie op “America first”.

    Europese federalisten zijn van plan om een “mars op Rome” te organiseren op 25 maart. Voor het eerst lijkt er een overal een publiek debat te ontstaan over de vragen: welk soort Europa willen we, hoe moet Europa zich organiseren om in de veranderende wereld stand te houden, en welke rol wil Europa in die wereld spelen? Europa is wakker geschud, met dank aan … Donald Trump.

    lees ook