Meest recent

    "Het gekroonde eiland": 6 lessen na de brexit - Ivan Ollevier

    Ivan Ollevier volgt al bijna twintig jaar het Verenigd Koninkrijk voor VRT Nieuws. Over de spannende en onverwachte weg naar de brexit verscheen deze week zijn boek "Het gekroonde eiland". Hoe moeten we die Britten begrijpen?
    analyse
    Analyse

    © 2017 Bloomberg Finance LP

    Ivan Ollevier is journalist bij VRT Nieuws. Hij volgt al jaren de Britse politiek en maatschappelijke discussies. Deze week verscheen bij Houtekiet zijn boek over de brexit: ‘Het gekroonde eiland’. Hij beschrijft hoe het zo erg mis is kunnen lopen tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk. Wat heeft ‘Het gekroonde eiland’ hem geleerd over de brexit?

    Het hoofd van een journalist vergelijk ik soms met een trechter: aan de bovenkant gaan er karrenvrachten informatie in, maar wat er aan informatie weer uitkomt is vaak maar een dun straaltje. In het geval van televisiejournalistiek zijn dat soms maar enkele druppels: de uitgeschreven tekst van een televisieverslag beslaat meestal maar een paar honderd woorden.

    Dat betekent evenwel niet dat die karrenvrachten niet noodzakelijk zijn. Hoe meer informatie, hoe beter, en ze helpt om alle feiten in perspectief te plaatsen of in een context te gieten. Die enkele druppels worden er geen straaltje door, maar ze krijgen er wel een pittiger smaakje van.

    Boeken

    Een boek schrijven doe je in de eerste plaats om er zelf van te leren. Ook een televisiejournalist. De UK-verslaggeving doe ik nu al bijna twintig jaar, en het voorbije jaar stond die bijna geheel in het teken van de brexit. Van de honderden gesprekken die ik er voerde, haalden er maar enkele tientallen het journaal. Niet omdat ze niet interessant waren, maar heel eenvoudig omdat de ruimte ervoor ontbrak.

    De voorbije maanden heb ik alles gelezen en doorgenomen over de brexit waar ik mijn handen op kon leggen. Soms was dat triviale prut, soms waren dat boeken van slimme academici over de historische relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie.

    Er bestaan uitstekende publicaties over, sommige zijn standaardwerken (‘This Blessed Plot’, van wijlen Hugo Young). Maar ook de triviale prut (honderden propagandafolders en websites) gaven me vaak een idee van de sfeer waarin het brexitdebat plaats vond, van de intensiteit van de discussies, van de persoonlijke motieven die erachter schuilgingen.

    Want dit is het eerste wat ik uit mijn reizen en lectuur heb geleerd:

    1 Politiek is persoonlijk: Churchill en De Gaulle

    Hoezeer professionele historici het ook over structuren mogen hebben, over de onderliggende wetmatigheden die de geschiedenis sturen, de verhouding tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk werd in grote mate bepaald door persoonlijke verhoudingen.

    Allereerst door de overweldigende aanwezigheid van Winston Churchill, de ‘vader van Europa’, maar ook daarna van die van de Franse president Charles De Gaulle, die tot drie keer toen ‘non’ zei tegen een Britse toetreding tot de Europese Economische Gemeenschap.

    Het was wachten tot De Gaulle van het politieke toneel verdwenen was, en tot er een intens Europeesgezinde Britse premier in Downing Street zat (Edward Heath) voor het Verenigd Koninkrijk de stap kon zetten. Veertig jaar later waren het persoonlijkheden als Boris Johnson en Nigel Farage die de uitslag van het brexitreferendum bepaalden. Hun verhaal leest u in ‘Het gekroonde eiland’.

    Lees verder onder de foto. Edward Heath tekent.

    2 De verantwoordelijkheid van Boris Johnson was levensgroot

    Al toen Johnson in de jaren negentig correspondent in Brussel was voor The Daily Telegraph leverde hij hilarische, zij het onjuiste en vaak zelfs verzonnen verhalen over de Europese Unie. Tabloids als The Sun of The Daily Mail volgden al snel.

    Het leidde ertoe dat De Europese Unie zich genoodzaakt zag om op een website alle zogenaamde euromythes op te lijsten en te ontmaskeren. Sommige zijn heel vermakelijk: het verbod op diep gedecolleteerde serveersters bijvoorbeeld, of de verplichting om in de viswinkel voortaan vis bij de Latijnse benaming te noemen.

    Sommige Britten geloven rotsvast dat dit soort verboden echt is. Met dank aan Boris Johnson en het overgrote deel van de Britse pers.

    Lees verder onder de foto.

    3 De brexit is geen voorloper van Donald Trump

    Ik hoorde het nog iemand op de radio zeggen, de dag van Trumps verkiezing: dat de Britten vaak de voorzet geven in de geschiedenis, maar dat de Amerikanen het daarna nog eens overdoen, maar dan grootser en beter. Alsof de brexit en de verkiezing van Trump één en hetzelfde zijn.

    Akkoord, er zijn gemeenschappelijke elementen: het populisme, de leugens (aan beide zijden overigens), de angst voor immigratie, de afkeer van experts. Maar als je de twee gelijkschakelt, dan ga je voorbij aan de zeer specifieke geschiedenis van het euroscepticisme, dat in het Verenigd Koninkrijk al vele decennia oud is.

    Het euroscepticisme is geen recent en oppervlakkig symptoom van een diepgeworteld ongenoegen bij de kiezers, maar gaat al mee sinds Churchill in de jaren dertig al op de proppen kwamen met het idee van een eengemaakt Europa.

    Een tijdlang leidde het een sluimerend bestaan, maar in de jaren zeventig stak het weer de kop op, en sindsdien is het nooit meer verdwenen. Als je de brexit en Trump gelijkschakelt, dan banaliseer je.

    4 Democratisch deficit is belangrijk

    Ik was zelf nog een kind toen ik al voor de eerste keer hoorde spreken over ‘het democratisch deficit van Europa’. Kunt u voor de vuist weg vijf eurocommissarissen bij naam noemen? Vijf maar? Als u erin slaagt: van harte gefeliciteerd, want u behoort tot een heel kleine minderheid. Dan is er toch iets mis met de relatie tussen de Europese Unie en de Europese burger?

    Vooral in Engeland, de wieg van de moderne, liberale parlementaire democratie, is dat democratisch deficit een levensgroot probleem. Of een uitstap uit de Europese Unie daarvoor de oplossing is, is een andere vraag.

    5. De kiezer stemt niet met zijn hoofd.

    Hij doet dat overigens ook niet met zijn hart, maar met zijn buik. Rationele argumenten maakten in het brexitdebat geen enkele indruk. Zelfs heel verstandige mensen hadden alleen maar emotionele argumenten voor hun keuze.

    Alleen waren die heel verstandige mensen handiger in het verdoezelen van het irrationele karakter van hun argumenten. Ze waren vaak meesters in het rationaliseren. Boris Johnson was daar een meester in: zijn persoonlijke ambitie om premier te worden wist hij nagenoeg perfect te verbergen achter zijn brexitretoriek.

    6. Wie keek had de uitslag kunnen voorspellen

    Soms (toen de cameraploeg en ik op het marktplein van Nottingham praatten met een kersverse working class-bruid, of die keer toen een jonge vrouw in Newcastle me zei dat ze niets van de Europese Unie afwist, dat de discussie haar ook niet interesseerde maar dat ze toch ‘uit’ zou stemmen) werd ik me ervan bewust dat een uit-stem een reële mogelijkheid was.

    En ik vroeg me af of mijn vele buitenlandse collega’s in Londen, die zo overtuigd waren van een pro-Europees resultaat, wel de moeite hadden genomen om naar Noord-Engeland te reizen, naar Zuid-Wales of naar de getto’s in de Midlands.

    Ik geef toe dat ikzelf vaak twijfelde, dat ik dacht dat Londen en Schotland de anti-Europastem zouden compenseren. Ten onrechte. Ook ik had beter moeten weten. Mijn twijfel was ongegrond.

    lees ook