Meest recent

    Een cracker in ruil voor je bril: apenmaffia aan het werk

    De apen bij de Uluwatu-tempel op het Indonesische eiland Bali staan bekend om hun dieverij: spullen van onachtzame toeristen stelen, die ze pas teruggeven in ruil voor eten. Een Belgische gedragsbiologe heeft nu onderzocht hoe de apen geleerd hebben om te stelen en te chanteren. "Apen apen apen na" bevat meer waarheid dan je denkt.

    De tempel van Uluwatu is een populaire toeristische trekpleister, niet het minst door de populatie Java-apen, ook wel langstaartmakaken (Macaca fasciularis) genoemd. Al moet je wel op je hoede zijn: de apen gaan aan de haal met alles waarmee je iets te nonchalant omspringt. Wie zijn smartphone, bril of pet terug wil, slaagt daar meestal maar in door hen voedsel aan te bieden.

    De Uluwatu-tempel is de enige plaats in Bali waar je stelende apen tegenkomt. Vrij uniek gedrag dus. Dat doet gedragsbiologen en andere wetenschappers vermoeden dat het criminele gedrag aangeleerd is, niet aangeboren. Tot nu toe was de "apenmaffia" in Bali echter nog nooit wetenschappelijk onderzocht. Fany Brotcorne, gedragsbiologe aan de universiteit van Luik, gespecialiseerd in primaten, was geïntrigeerd. Hoe zijn de apen op het idee van een ruilhandeltje met toeristen gekomen, hoe heeft het gebruik zich verspreid?

    Gedurende vier maanden volgde ze vier groepen apen die in de buurt van de tempel wonen. De twee groepen die de meeste tijd doorbrachten in de buurt van toeristen, waren de grootste "misdadigers": ze stalen vaker en waren bijzonder bedreven in het "ruilen": geef mij een cracker en ik geef jouw gsm terug. De groepen met de meeste mannetjesapen, die meer "vatbaar" zijn voor risicogedrag, scoren ook hoger op de criminaliteitsschaal.

    Het is opvallend hoe goed de apen weten wat ze willen. Brotcorne en haar team maakten filmpjes van de ruilhandeltjes, te zien op de website van het vakblad Primates, waar het onderzoek gepubliceerd is. Als toeristen proberen hun gestolen goed terug te krijgen door de apen iets aan te bieden dat géén voedsel is, weigeren ze pertinent. Pas als ze eten krijgen, laten ze alles vallen.

    Apen apen apen na

    Het onderzoek dateert van 2010. Hoewel het maar kleinschalig is, meent Brotcorne wel het eerste preliminaire bewijs te hebben gevonden dat het gedrag cultureel bepaald is en doorgegeven wordt van generatie op generatie. De apen leren het door naar elkaar te kijken. Apen apen apen na, zeg maar.

    Er is zelfs sprake van een soort leercurve. De apen leren eerst hóe ze moeten stelen van toeristen, later lijken ze door te krijgen op welke manier ze daar het best hun voordeel uithalen en bekwamen ze zich verder in chantagetactieken.

    Een vijfde groep apen die na het onderzoek in de buurt van de tempel is komen wonen, lijkt die stelling te bevestigen. Zij kregen na korte tijd in de smiezen dat het stelen van mensenvoorwerpen hen voedsel kan opleveren, en zijn er intussen ook experts in.

    Ruilhandeltjes bij mensen

    Het onderzoek kan wetenschappers helpen meer te leren over de psychologie van apen: hoe informatie wordt verspreid, hoe goed ze hun eigen acties begrijpen, hoe ze plannen voor de toekomst, zegt Brotcorne. Het kan ons zelfs iets leren over onze eigen cognitieve vaardigheden.

    "Ruilhandeltjes bij dieren zijn ongewoon. Meestal wordt het als typisch menselijks beschouwd. Maar als we het gedrag zien bij makaken, die genetisch nauw verwant zijn aan mensen, kan ons dat helpen leren begrijpen hoe het is ontstaan bij de evolutie van de mens."

    "Onderzoeksgegevens gestolen"

    Brotcorne zelf bleef overigens niet gespaard van de stelende apen. "Ik ben zo dikwijls bestolen", zegt ze aan de wetenschapssite New Scientist. "Ze wilden er altijd vandoor gaan met mijn pet, mijn pen, zelfs mijn onderzoeksgegevens."