Video player inladen ...

Salvatore Riina was "de baas van alle maffiabazen"

In zijn zwaarbeveiligde cel in Parma is Salvatore "Toto" Riina overleden. De meedogenloze maffiabaas van de Cosa Nostra zat al sinds 1993 in de cel en overleed aan de gevolgen van nierkanker. De boerenzoon "met kilo’s modder aan zijn voeten” startte zijn misdaadcarrière in Corleone. Van daaruit zou hij uiteindelijk uitgroeien tot “baas van alle bazen” met liters bloed aan zijn handen.

Lang voor Mario Puzo in 1969 Vito en Michael Corleone introduceert in zijn boek “The Godfather”, was Corleone vooral bekend als plaatsnaam in Sicilië. Voor de machtige maffiafamilies in Sicilië was het boerenstadje op dat moment niet meer dan een kiezelsteen in hun schoenen. Onder impuls van Salvatore Riina zou die kiezelsteen in de decennia die volgen, almaar groter worden.

Riina groeide in Corleone op in totale armoede en leefde er samen met zijn familie van landbouw en veeteelt. Toen zijn broer en vader het leven lieten bij de explosie van een niet-ontplofte bom uit de Tweede Wereldoorlog, werd hij hoofd van de familie.

Voor de ambitieuze Riina was dat een aanzet om de armoede achter zich te laten op zoek naar macht en rijkdom: dat begon eerder "onschuldig" met vee- en tarwediefstal, maar zijn machtswellust dreef hem in de armen van Luciano Leggio, de nummer 2 van de plaatselijke maffia. 

Van adjunct tot de nummer 1 van de Corleonesi-clan

Salvatore was amper 19 toen hij zijn eerste moord pleegde. Hij doodde een leeftijdsgenoot tijdens een ruzie en belandde vervolgens in de cel. Na zes jaar kwam hij vervroegd vrij en pikte hij de draad van het verleden weer op: samen met Leggio en jeugdvriend Bernardo “Binnu” Provenzano haalde hij geld uit kleinere criminaliteit, afpersing, diefstal en heling. De "Corleonesi"-clan was geboren.

Vooralsnog moest de bende dansen naar de pijpen van Michele Navarro, het criminele hoofd van Corleone. Leggio en Riina beseften dat ze alleen konden groeien als Navarro er niet meer zou zijn. In 1958 was de tijd aangebroken om de macht te grijpen: Navarro werd in zijn auto doorzeefd met 200 kogels. Het was de start van een in bloed gedrenkte periode waarin de ene na de andere aanhanger van Navarro uit de weg werd geruimd.

De Corleonesi doken onder om uit de greep van het gerecht te blijven. Uiteindelijk kreeg het gerecht Leggio en co toch te pakken. Op een schijnproces werden ze vrijgesproken wegens gebrek aan bewijzen. In realiteit bedreigde de clan getuigen, rechters en hun familie met de dood. Na een jarenlang kat-en-muisspelletje slaagde het Italiaanse gerecht er uiteindelijk in om Luciano Leggio tot levenslang te veroordelen. De facto stond dan nog 1 iemand aan het hoofd van de Corleonesi. Zijn naam? Salvatore Riiina.

De Tweede Maffia-oorlog

De grote maffiafamilies konden niet meer om Riina heen. De Corleonesi, jarenlang spottend “i viddani”, (de boeren, nvdr.) genoemd, waren een volwaardig deel van de “Commissione.” Dat was een overlegorgaan waarin alle belangrijke maffiafamilies vertegenwoordigd waren en waar - vaak - beslist werd over leven en dood.

De machtshonger van de Corleonesi was nog altijd niet gestild. In de jaren 80 zou de clan een belangrijke rol spelen in wat de geschiedenisboeken inging als de Tweede Maffiaoorlog. Bij onderlinge moordpartijen kwamen vele maffiakopstukken om het leven en hoogst zelden was Riina de hoofdverdachte. Hoewel hij in de meeste gevallen wel degelijk de moorden bestelde. 

Open oorlog met de Italiaanse staat

Het was in dezelfde periode dat Riina een tweede front opende in zijn sluwe oorlog om de macht: eentje tegen de Italiaanse staat. De moorden op enkele Italiaanse magistraten waren zo brutaal, dat het gerecht in eerste instantie de verdenking legde bij de andere leden van de Commissione.

Dit alles had als gevolg dat de Commissione zodanig werd uitgedund dat Salvatore Riina in de vroege jaren 80 nauwelijks nog tegenstand had. Hij stond bekend als de “Capo di tutti capi” (baas van alle bazen, nvdr.) van de Siciliaanse maffia.

Om het bloedvergieten te stoppen, werd Carlo Alberto Dalla Chiesa naar Palermo gestuurd. De generaal van de Italiaanse carabinieri was een nationale beroemdheid sinds zijn succesvolle strijd tegen de Rode Brigades. Op 3 september 1982 liet Toto Riina zien wat hij van Dalla Chiesa’s komst vond. De generaal en zijn vrouw werden in hun auto doodgeschoten. 

"Dreamteam" neemt het op tegen Riina en co

Italië was in shock. Het Italiaanse gerecht greep het momentum aan om de antimaffiapool, ontstaan in 1980, nog meer bevoegdheden te geven. Die pool, gecreëerd door Rocco Chinnici, bood onderzoeksrechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino alle kansen om de Cosa Nostra een harde slag toe te brengen.

Mede dankzij de getuigenis van spijtoptant Tommaso Buscetta - de eerste maffiabaas die een informant werd van de politie - werden eind 1987 tegelijk honderden maffiosi veroordeeld in de wereldberoemde “Maxiprocesso”. Salvatore “Toto” Riina en Bernardo “Binnu” Provenzano kregen bij verstek levenslang. 

De misrekening van Cosa Nostra

De aandacht van de publieke opinie verslapte en zo kon het dat heel wat van die veroordelingen in beroep teruggedraaid werden. Tot ergernis van Falcone en Borsellino genoten de maffiakopstukken die wel nog in de cel zaten, van een luxeregime. Riina en Provenzano waren er vrij gerust op dat het Italiaanse hooggerechtshof uiteindelijk alle veroordelingen zou verbreken.

Het tegendeel was waar en daar zat de naam van de Cassatierechter voor veel tussen. In tegenstelling tot wat de Cosa Nostra hoopte, sprak niet rechter Corrado Carnevale zich uit over de veroordelingen. Exit Carnevale, want hij werd ervan verdacht onder een hoedje te spelen met de maffia.

In zijn plaats bevestigde Arnaldo Valente in januari 1992 de uitspraken van het maxiproces. Onder aanvoering van oudgedienden Falcone en Borsellino werden ook alle uitspraken in beroep ingetrokken. Het antwoord van Riina volgde enkele maanden later: op korte tijd liet hij de wagens van beide onderzoeksrechters opblazen. Italië  verkeerde in een zelden geziene shock.

Riina bestelt moord te veel

Video player inladen ...

Riina wist zeker dat hij met zijn acties - “eerst handelen, dan pas praten” - het Italiaanse staatsapparaat naar zijn hand kon zetten. Het werd een grove vergissing. Onder druk van een woedend volk en met de verkiezingen in aantocht sloot het net zich rond de “capo di tutti capi.”

Verraden door zijn privé-chauffeur - volgens sommige bronnen zou zelfs jeugdvriend Bernardo Provenzano zijn locatie verklikt hebben - werd Salvatore Riina uiteindelijk gearresteerd terwijl zijn wagen voor een rood licht stond in het centrum van Palermo. Het zette een hele kettingreactie in gang die de Italiaanse maatschappij en politiek definitief veranderde. 

Video player inladen ...

Wraak na arrestatie... en motie van wantrouwen tegen politici

Video player inladen ...

Toto Riina werd opgesloten volgens het 41-bis regime, dat is de strengste sanctie in de Italiaanse gevangenis. In 2003 overleefde hij twee hartaanvallen. Een paar jaar later werd zijn jeugdvriend en opvolger Provenzano gearresteerd, nadat hij 43 jaar uit de handen van het gerecht was kunnen blijven. Riina overleefde zijn Corleonesi-partner, want Provenzano stierf op 83-jarige leeftijd in de zomer van 2016.

Tesoro, sono a casa

Zo meedogenloos hij omging met vijanden, zo charmant en toegewijd was Salvatore Riina in zijn privé-leven. In 1974 trouwt hij met zijn Ninetta. Samen kregen ze vier kinderen. De twee zonen van Riina kozen net als hun vader vrij snel voor een leven in de criminaliteit.

Riina ging er prat op dat hij een man van eer was. Ninetta was de enige vrouw van zijn leven en hij verwachtte van zijn clanleden dezelfde levenshouding. Wie een scheve schaats reed, plaatste hij op eenzelfde lijn als wie samenwerkte met de politie. Ofwel werd je vermoord, ofwel werd je voor het leven verminkt.

Die dualiteit in Riina's leven kwam ook tot uiting in volgende anekdote, verteld door een van de talrijke spijtoptanten. Tijdens een begrafenisplechtigheid van een maffialid, barstte Riina in tranen uit. De overledene werd vermoord en u mag twee keer raden wie de opdracht voor die moord had gegeven.

Al die jaren in de cel hebben van Riina geen andere mens gemaakt. In 2014 lekte een gevangenisgesprek tussen Riina en een ander maffiakopstuk uit op het internet. Riina zei daar onder meer dat Antonino Di Matteo, een onderzoeksrechter in Palermo, moest sterven. "Ik snijd hem open als een tonijn", klonk het op de tapes. De beveiliging van Antonino Di Matteo werd sindsdien nog meer opgedreven: de klok rond werd hij begeleid door drie auto's en negen bodyguards. Gezien het bloedige verleden niet onverstandig.

Afgelopen zomer leek het erop dat Riina op vrije voeten zou komen, omdat zijn gezondheid er erg op achteruitging. Maar uiteindelijk werd dat toch geweigerd. Riina mocht wel uitzonderlijk familie ontvangen  in zijn cel. Omdat zijn toestand zo achteruitging, werd hij overgebracht naar de ziekenboeg, waar hij op 87-jarige leeftijd is overleden.