Meest recent

    De kanselier van de Duitse en Europese eenmaking – Rik Tyrions

    Vandaag is er in het Europees Parlement in Straatsburg een afscheidsplechtigheid voor de gewezen Duitse bondskanselier Helmut Kohl. Zijn weduwe wilde niet dat hij een Duitse staatsbegrafenis zou krijgen. Oud-journalist Rik Tyrions ontmoete de “Kanzler der Einheit” verschillenden keren.
    opinie
    Opinie

    Rik Tyrions was journalist bij VRT Nieuws en is kenner van Duitsland.

    Het moet begin de jaren negentig geweest zijn dat ik Helmut Kohl voor het eerst in levende lijve zag. Op een plein in de buurt van Siegen kwam hij de kiezers warm maken om voor zijn CDU te stemmen bij de deelstaatverkiezingen in Noordrijn-Westfalen. Kohl was toen op het toppunt van zijn macht. Hij was de kanselier van de eenheid, de man die het onmogelijke voor mekaar had gekregen: de hereniging van de twee Duitslanden. Zo wil Kohl ook herinnerd worden. Samen met zijn tweede vrouw, Maike Richter, heeft hij zijn politieke nalatenschap in die richting uitgekuist.

    Maar Kohl is niet alleen de Kanzler der Einheit. De man uit Oggersheim was evenzeer een politieke opportunist, een twijfelaar, een treuzelaar, en een man die zich veel te lang vastklampte aan de macht.

    Na die eerste keer in Siegen heb ik hem nog vaak gezien en gehoord. Ik herinner me die keer in Nienburg, toen hij de volgepakte zaal binnenkwam, omringd door zes kleerkasten van bodyguards. Helmut stak er met zijn meter vijfennegentig nog een halve kop bovenuit. Of de laatste keer, in september 1998, op de Marktplatz in Stuttgart. De bondskanselier wilde absoluut doorheen de menigte naar het podium gaan, om zijn aanhangers persoonlijk te groeten. Kohl genoot zichtbaar van het bain de foule. Maar hij besefte niet dat zijn tijd toen al lang voorbij was.

    Een dag later zag ik op diezelfde markt Gerhard Schroeder aan het werk, de sociaaldemocraat, die een paar dagen later de verkiezingen zou winnen. Het was een verschil van dag en nacht. Schroeder leidde zijn land het nieuwe millennium in. Kohl was blijven steken in de recepten van de jaren tachtig.

    Geen toonbeeld van daadkracht en hervormingsgezindheid

    Helmut Kohl was in 1982 aan de macht gekomen via een zogenaamde constructieve motie van wantrouwen. Het kwam erop neer dat de liberale voorman Hans-Dietrich Genscher de sociaaldemocratische regeringsleider Helmut Schmidt langs links het bed had uitgeschopt om langs rechts plaats te maken voor de christendemocraten van Kohl.

    De eerste zeven jaar van zijn tijd als kanselier vallen niet op door daadkracht en hervormingsgezindheid. Hij zette het buitenlands beleid van zijn voorganger Schmidt (onder meer het NAVO-dubbelbesluit) gewoon voort. In Duitsland zelf werden de neoliberale recepten populair. Het zegt veel over die jaren dat het enige beeld van Kohl, dat ons uit die tijd is bijgebleven, de minutenlange handdruk met de Franse president Mitterrand (foto) is op het slagveld van Verdun.

    Hereniging van Oost- en West-Duitsland is historische verdienste van Kohl

    Midden 1989 was de ster van Kohl sterk aan het tanen. Zijn CDU had een reeks belangrijke deelstaatverkiezingen verloren en binnen de partij stonden Lothar Späth, Rita Süssmuth en Heiner Geißler klaar om hem af te lossen. Op de CDU-partijdag in Bremen, in september 1989, werd Kohl maar nipt herverkozen als partijvoorzitter, een blamage.

    Twee maanden later viel de Berlijnse Muur. Het was meteen de redding van de veelgeplaagde bondskanselier. Op 28 november legt hij in de Bondsdag in Bonn zijn Zehn-Punkte-Programm zur Überwindung der Teilung Deutschlands und Europas voor. Kohl had zo goed als niemand geraadpleegd, zijn liberale coalitiepartner en de vier geallieerde controlemachten, die op dat moment nog altijd een deel van de Duitse soevereiniteit in handen hielden, waren compleet verrast. Enkel het Witte Huis was een uur vooraf gewaarschuwd.

    In zijn Tienpuntenprogramma stelde Kohl een langzame hereniging van Oost- en West-Duitsland voor. De Bondsrepubliek en de DDR zouden langzaam naar elkaar toegroeien, via kleine concrete stappen. Het hele eenwordingsproces zou ook kaderen in een Europese context. Het is de historische verdienste van Kohl dat hij op dat ogenblik ingezien heeft dat de grote meerderheid van de Oost-Duitsers geen vertrouwen meer had in zijn leiders.

    De DDR-burgers wilden geen hervormingen, ze wilden West-Duitsers worden. In oktober 1989 werd bij de maandagbetogingen in Leipzig nog gescandeerd "Wir sind das Volk". In november was de slogan al veranderd in "Wir sind EIN Volk". Als hun eigen leiders de eenmaking zouden tegenhouden, konden de Oost-Duitsers nog altijd hun koffers pakken en naar de Bondsrepubliek trekken.

    Helmut Kohl had zijn trofee binnen

    En dat was net wat Kohl wilde tegenhouden. De eerste paar duizend Oost-Duitse vluchtelingen waren in de herfst van 1989 nog enthousiast opgevangen aan de grens in Passau en op het station van Hof. Maar toen de duizenden tienduizenden werden en later honderdduizenden, bekoelde de geestdrift van de West-Duitsers snel. De christendemocratische kiezers van Kohl zagen die toevloed niet zo zitten, zeker niet na de jarenlange discussies over de opvang van honderdduizenden asielzoekers in West-Duitsland.

    En omdat de Oost-Duitsers in drommen naar het westen bleven komen, werd het hele eenmakingsproces versneld. Begin 1990 dacht Kohl nog dat hij de DDR-burgers in hun land kon houden door de D-Mark naar het oosten te brengen. Vandaar de monetaire, economische en sociale unie tussen de twee landen, die op 1 juli 1990 van kracht werd. Maar zelfs de volledige hereniging van Oost- en West-Duitsland kon de stroom niet stoppen. Ook in 1991 kwamen er nog honderdduizenden DDR-burgers naar het westen.

    Maar op dat moment had Helmut Kohl zijn trofee al binnen. Op 2 oktober 1990 om middernacht stond hij breed lachend op de trappen van de oude Rijksdag in Berlijn, terwijl boven de Brandenburgse Poort het vuurwerk de lucht in ging. Duitsland was weer één en Kohl was de kanselier van de eenheid. Het krediet van de eenmaking leverde hem nog twee verkiezingsoverwinningen op.

    De laatste, in 1994, was een ramp voor Duitsland. Tussen '94 en '98 bewoog er niets in de Bondsrepubliek. Het meest gebruikte woord in politieke discussies was Reformstau, letterlijk hervormingsfile. Een uitgebluste kanselier talmde om de nodige sociale en economische hervormingen door te voeren.

    Toen Kohl bij de verkiezingen in 1998 verslagen werd door Gerhard Schroeder, stond Duitsland bekend als de zieke man van Europa. De Duitse economie zat in het slop, de groei stokte. De werkloosheidscijfers gingen door het dak. Twaalf procent van de Duitsers zat zonder werk (nu 5,5%). Op het einde van de 20ste eeuw zaten meer Duitsers zonder baan dan tijdens de grote depressie van de jaren dertig.

    De hoge kost van de Wiedervereinigung

    Zelfs dan nog zouden veel Duitsers voor Kohl hebben gestemd. Maar de druppel, die de emmer deed overlopen waren de kosten voor de eenmaking, die stilaan de pan uit swingden. In 1990 had Kohl zijn landgenoten nog doen geloven dat de Wiedervereinigung zo goed als geen geld zou kosten, omdat de verkoop van het DDR-patrimonium (gronden, gebouwen, kazernes, staatsbedrijven, enz.) de kosten zou dekken.

    Dat bleek een grote illusie. Op enkele fabrieken na bleek het hele patrimonium onverkoopbaar. Integendeel, om investeerders bereid te vinden om staatsbedrijven over te nemen, moesten die eerst grondig gesaneerd worden, wat handenvol geld kostte. Bovendien moest ook de Oost-Duitse infrastructuur (wegen, spoorwegen, elektriciteit, telefoon, waterleiding, enz.) volledig vernieuwd worden.

    Niemand weet hoeveel de Duitse eenmaking in totaal heeft gekost en het hangt er maar vanaf wat je erbij rekent. Maar een realistische schatting is dat er de afgelopen kwarteeuw tussen de 1.500 en 2.000 miljard euro van west naar oost is gevloeid, dat is vier tot vijf keer de volledige Belgische staatsschuld. Tussen neus en lippen heeft Kohl later toegegeven dat hij wel degelijk wist dat de Oost-Duitse economie geen Pfennig meer waard was en dat het land op 9 november 1989 virtueel failliet was.

    Nadat Kohl in 1998 knarsetandend de baan had geruimd barstte er nog een politieke bom in zijn partij. Kohl weigerde de namen te noemen van een reeks gulle gevers, die 1,2 miljoen D-Mark in de partijkas van de CDU hadden gestort. Volgens de letter van de wet had Kohl die namen moeten vrijgeven, maar tot aan zijn dood heeft hij volgehouden dat hij zijn erewoord had gegeven om de namen nooit te noemen. Als resultaat mocht hij ook nog zijn erevoorzitterschap van de CDU inleveren. Tussen Kohl en de CDU zou het nooit meer goed komen.

    De unieke verdienste van Kohl

    Het blijft de unieke verdienste van Kohl dat hij in het najaar van 1989 besefte dat de Duitse eenmaking mogelijk was. In de internationale politiek had zich een window of opportunity geopend, met een verzwakte Sovjetunie, die de hereniging niet meer kon tegenhouden. Bovendien had Kohl een vertrouwensrelatie opgebouwd met de meeste hoofdrolspelers in de betrokken landen. Met Gorbatsjov was hij tijdens diens eerste bezoek aan Bonn gaan wandelen langs de Rijn. Het klikte tussen die twee.

    Ook met de Franse president Mitterand was de verstandhouding uitstekend. En de Amerikaanse president Bush wist dat hij in Duitsland in de bovenste schuif zat. Bush was meteen gevonden voor de eenmaking, als Duitsland maar in de NAVO bleef. Gorbatsjov liet zich ompraten met de hulp van ettelijke miljarden D-Mark. Alleen de Britse premier Margaret Thatcher probeerde op het allerlaatste moment de hereniging nog te torpederen, Bush moest haar figuurlijk de arm omwringen.

    De Euro was de prijs voor de Duitse eenheid

    Mitterand was veruit de leepste van de vier. Hij besefte dat hij de eenmaking niet kon tegenhouden en probeerde daarom zoveel mogelijk toegevingen van Kohl af te dwingen. De Franse president kreeg van de Duitsers gedaan dat ze een groter deel van hun soevereiniteit zouden afstaan aan de Europese superstructuur. Het Verdrag van Maastricht, de Europese Unie en tenslotte de Euro is de prijs, die Kohl aan Mitterand heeft betaald voor de eenheid.

    Kohl heeft later toegegeven dat het opgeven van de D-Mark het zwaarste politieke offer is geweest uit zijn loopbaan, omdat het inging tegen de wil van de grote meerderheid van zijn landgenoten. Maar de kanselier wilde dat offer brengen, omdat hij een overtuigd Europeaan was.

    Kohl had als kind de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. Zoals veel Duitsers van zijn generatie zag hij de Europese eenwording als een soort boetedoening voor de gruwelen van het verleden. Een Europees Duitsland zou nooit meer een oorlog kunnen ontketenen. Het is dus passend en billijk dat Helmut Kohl als eerste een soort Europese staatsbegrafenis krijgt in Straatsburg. Als katholieke Rijnlander moet hij zich in die stad thuis voelen.

    Dat een van de toespraken in het Europees Parlement van Angela Merkel komt zal wel niet helemaal naar de zin van de overledene zijn. Kohl vond dat de huidige bondskanselier hem verraden heeft, nadat hij haar zelf in de regering had gehaald. Zowel in zijn vriendschappen en als in zijn vijandschappen bleef de kanselier van de eenmaking tot op het laatst consequent.