Meest recent

    Hongkong, een verslenste Bauhinia - Lukas De Vos

    Vandaag is het 20 jaar geleden dat de Britse kroonkolonie Hongkong overgedragen werd aan China. Hoe staat het daar nu met het behoud van de vrije meningsuiting, de onafhankelijke rechtspraak, en het vrijemarktstelsel?
    opinie
    Opinie

    Lukas De Vos was journalist buitenland bij VRT Nieuws. Hij blijft met grote interesse de Europese en internationale politiek volgen.

    Het is een gebaar dat ik nooit zal vergeten, die 1e juli 1997. De nachtelijke overdrachtceremonie was net achter de rug, en de Britse prins Charles zat duidelijk in dubio. De Union Jack en de vlag van de kroonkolonie Hongkong waren gestreken en vervangen door de Chinese rode vaan en de Bauhinia (het nieuwe symbool, deze orchidee-achtige bloem die het eigen karakter van de SAR, de Speciale Administratieve Regio binnen het “ene'” China moest symboliseren).

    Er viel een ongemakkelijke stilte. Charles weifelde, keek vergeefs naar de Chinese president Zjang Ze-Min, liet zijn vlakke hand even schommelen alsof hij vroeg of er nog iets kwam. Zjang met de brollebril stond Oosters gesloten op, keerde zijn rug en ging weg, de oudkolonisator was van geen tel meer.

    Nieuwe mandarijnen

    Het was een koele machtswissel. Jarenlang had de laatste Britse gouverneur Chris Patten geijverd voor een vreedzame overstap met behoud van de democratische verworvenheden. Ongeloof straalde uit zijn ogen toen hij de hooghartige Chinese vanzelfsprekendheid vanop de eerste rij meemaakte. Ik heb het hem achteraf gevraagd, hij was te beleefd om te zeggen dat de Chinezen zich als nieuwe mandarijnen gedroegen.

    Eerste minister Tony Blair deed of het hem allemaal niet echt interesseerde (en misschien was dat wel zo, “good riddance”). Alleen Charles was er het hart van in. Uit gelekte dagboekaantekeningen blijkt dat hij het allemaal nogal minnetjes vond. “At the end of this awful Soviet-style display we had to watch the Chinese soldiers goose step on to the stage”. De Chinese afvaardiging omschreef hij als een bende oude wassen beelden, “a group of appalling old wax works”.

    De open geest waarmee Deng Sjao-ping en Margaret Thatcher (weliswaar onder druk gezet met een militaire invasie als er geen akkoord kon gemaakt worden) aan de voorbereiding van de terugkeer naar het vasteland begonnen (Hongkong was na de Opiumoorlogen voor 99 jaar “verhuurd” aan het Britse Rijk) was ver te zoeken op het ogenblik dat legereenheden van het Volksleger stijf naar hun kazerne marcheerden.

    Ze zijn sindsdien binnen gebleven, op enkele parades na, maar ze doen er wel aan spionage en ze testen nieuwe wapens uit. Maar de inspectie van de troepen (luchtmacht, zeemacht, landleger) op 30 juni tijdens het driedaags bezoek door de huidige sterke man Xi Jinping, roept opnieuw de kilte op van 1997. Het was de grootste parade ooit gehouden in Hongkong, 20 brigades goed voor 3.100 manschappen. Als Hongkong zou denken aan afscheiding, dan was dit meer dan een bedekte afdreiging.

    Rode lijn

    Xi liet trouwens niet na ook nu te hameren op respect voor de nieuwe Chief Executive, Carrie Lam Cheng die vandaag de eed aflegde in de handen van Xi. Hij beschouwde “elke poging om de soevereiniteit en veiligheid van China in gevaar te brengen, elke uitdaging die de macht van de centrale regering in vraag stelt, elke poging om vanuit Hongkong de Volksrepubliek te infiltreren of te saboteren” als ontoelaatbaar. “Dan is de rode lijn overschreden”, beklemtoonde hij.

    En hoewel Lam volhoudt dat ze geen handpop is van Peking, sprak ze de feestvierders aan de haven toe in het Mandarijns – een belediging voor alle Kantonees sprekenden van Hongkong. Erger, ze belooft ook een campagne “Ik ben Chinees” te gaan voeren vanaf de kleuterschool.

    De veiligheidsmaatregelen waren met Xi's dreigementen draconisch. Al maanden hadden de politie van Hongkong en van Kanton gezamenlijke oefeningen gehouden, al sinds enkele weken werden tegenstanders gevolgd en geïntimideerd. Hun protestmateriaal werd in beslag genomen of vernietigd.

    Maar er zijn duidelijke tekenen dat het protest verhardt. De halfjaarlijkse peiling van de Universiteit van Hongkong onder studenten – de laatste gebeurde half juni – wijst uit dat nog amper 3,1 % zich Chinees voelt. In 1997 was dat nog 31 %. Er bestaat nu, nooit gezien, een groep die aandringt op onafhankelijkheid. De jaarlijkse emigratie beloopt 1 % van de bevolking. Peking is de jongeren kwijt. En daar zijn goede redenen voor. Algemene en specifieke.

    Stoottroepen tegen het democratisch protest

    Algemeen is er toenemende wrijving over de inwijking van Han-Chinezen; de bevolking van 6 miljoen in 1997 is daardoor aangegroeid tot 7,4 miljoen. Dat heeft, behalve taal- en huisvestingsproblemen, ook een cultuurschok teweeggebracht. “Mainlanders” en toeristen uit de Volksrepubliek worden, net als in Taiwan, als boers en onbeschoft ervaren.

    Er is meteen ook een uitgebreide communistische kolonne geïnfiltreerd in Hongkong, die er niet voor terugschrikt de triades (de plaatselijke maffia) in te schakelen. Zij beheersen de gokwereld (ook in Macau) en worden ingezet als stoottroepen tegen de democratische protestbewegingen.

    Vlak voor de eedaflegging molesteerden ze een kleine groep betogers onder wie de leider van Demosisto (de ultra-democratische beweging), Joshua Wong, en democratisch parlementslid “Langhaar” Leung Kwok-hung. De betogers werden opgepakt en afgevoerd, de aanvallers niet. Met de triades is ook de corruptie fors toegenomen. Het verklaart waarom de tweede Chief Executive, Donald Tsang, niet op de plechtigheid was. Hij is wegens misbruik van publieke fondsen tot 20 maanden cel veroordeeld.

    Specifiek dragen de studenten natuurlijk wel het verzet tegen indoctrinatie. In 2012 verwierpen ze, met succes, een poging van Peking om het curriculum af te stemmen op “Chinees patriotisme”. In 2014 waren ze de motor achter de parapluprotesten tegen de groeiende inmenging van Peking in Hongkongzaken. Ze hielden het drie maand vol.

    In 2016 liepen ze storm na berichten dat vijf boekhandelaars waren ontvoerd en vastgehouden in China zelf. De misdaad van Lee Bo c.s. ? Ze verkochten boeken die in de Volksrepubliek verboden waren. Ook anderen werden het slachtoffer, zoals tycoon Xiao Jianhua, die door undercover agenten uit zijn hotelkamer werd ontvoerd. Een Taiwanese zakenman die voor geneeskundige verzorging naar Peking vloog, onderging hetzelfde lot.

    Overgangsperiode

    Nochtans voorziet de overgangsperiode van 50 jaar, het systeem van “Eén land, twee systemen”, dat Peking de vrije meningsuiting, de onafhankelijke rechtspraak, en het vrijemarktstelsel ongemoeid zou laten.

    Daar ligt natuurlijk het kalf gebonden. Buitenlandse Zaken in Peking heeft de knuppel in het hoenderhok gegooid. Woordvoerder Lu Kang zei voor Xi's bezoek dat “de gemeenschappelijke verklaring (Joint Declaration) van 1984 geen enkele realistische inhoud meer heeft”. Nu is het net op die verklaring dat de plaatselijke grondwet (de Basic Law) werd uitgewerkt.

    Peking spreekt nu van een “historisch document” dat mag opgeborgen worden, waar Londen en Washington nog altijd de verdragstekst voor bindend houden. Peking veegt daar de vloer mee aan. “Zij hebben geen enkel recht om zich te moeien met hoe China Hongkong bestuurt. Ze hebben geen soevereiniteit, geen regeringsmacht, geen recht op toezicht”.

    Net dàt gaat te ver voor de Hongkongers, die het niet nemen dat het beloofde algemeen stemrecht nog altijd niet is ingevoerd. Eigenlijk hadden ze al tien jaar geleden hun eigen Chief Executive en hun eigen Legco (parlement) rechtstreeks moeten kunnen verkiezen, maar Peking heeft dat altijd op de lange baan geschoven. Ook nu weer besliste Peking dat een standencomité van 1.194 vooraanstaanden mocht kiezen uit hooguit drie kandidaten wier doopceel vooraf was gelicht door Peking. Lam haalde 777 stemmen.

    “Hongkong is China niet”

    Niet dat de Britten hoog van de toren moeten blazen. Zij hebben Hongkong altijd geleid als een bedrijf, niet als een stadsstaat. Zij hebben nooit de democratische kiesregels ingevoerd toen ze dat konden. Zij waren het die de verschillende economische sectoren verantwoordelijk maakten voor het beleid.

    Nog altijd worden de meeste parlementsleden aangeduid door dat panel van de sectoren. Twee verkozenen van de Demokratische Partij (DP) zijn zelfs op last van Peking geweigerd. Ze hadden trouw gezworen aan Hongkong, en een slogan hooggehouden waarin ze volledige soevereiniteit opeisten, “Hongkong is China niet”. “Een oneerlijke eed”, en dus zijn ze gewipt.

    Het is dan ook hoogst onwaarschijnlijk dat Xi de protestbrieven van de DP in handen heeft gekregen in het Grand Hyatt Hotel. Brieven die respect vragen voor de afgesproken twee systemen. Die de vrijlating en uitreis van de terminaal zieke Liu Xiaobo bepleiten. Die een onderzoek eisen naar mogelijk smeergeld dat aftredend Chief Executive C.Y. Leung zou gekregen hebben van de Australische firma UGL. Persvragen over Liu en de kronkelige interpretatie van de Basic Law negeerde Xi.

    Het bewijst alleen dat Hongkong in ademnood zit. Het fiscaal tekort is in april/mei opgelopen tot 4,7 miljard HK $ (530 miljoen euro). Peking wurgt Hongkong met de eigen wapens: geld en overslag. De beurs van Sjanghai heeft de Hang Seng al overvleugeld. De haven van Shenzhen (een kwarteeuw geleden een stoffig nest dat goed was voor verse groenten), vlak over de grens, is nu al groter dan die van Hongkong. Genoeg om moedeloos van te worden.