Meest recent

    Hesp, borsten en katten: ook deze 5 kunstwerken deden flink wat stof opwaaien

    De plannen van Gert Robijns om een schilderij van Luc Tuymans te verbranden oogsten veel kritiek, vooral dan vanuit moreel standpunt omdat het kunstwerk potentieel veel geld waard is. Het is lang niet de eerste keer dat kunst controverse op ethisch vlak veroorzaakt. Een bloemlezing.

    1. De hesp van Jan Fabre

    In 2000 was Gent maandenlang het decor van "Over the edges", de grote openluchttentoonstelling die wijlen Jan Hoet op poten zette. Een installatie overheerste daarbij het nieuws: de zuilen van de Aula van de Universiteit Gent die kunstenaar Jan Fabre met 8.000 plakken gerookte ham liet bekleden, goed voor ruim 600 kilo vlees.

    Fabre beschouwde de pilaren als de benen van de universiteit en als symbool van de rede. Met de ham wilde hij ze "ontvellen" zodat hun "vlees" kwam bloot te liggen. Hoewel het om vlees ging dat was afgekeurd voor consumptie, veroorzaakte het werk veel ophef. Velen vonden het niet kunnen dat Fabre zoveel voedsel in tijden van verkwisting aan kunst opofferde. Anderen meenden net dat het opzichtig etaleren van vlees tot reflectie over verkwisting aanzette.

    2. De lijken van Gunther von Hagens

    In 2001 en 2008 reisde de expo "Körperwelten" van Gunther von Hagens naar ons land. Zoals de titel aangeeft, stelde de Duitse kunstenaar tientallen echte lichamen van overleden mensen tentoon. Die had hij met allerlei conserveringstechnieken bewerkt zoals plastinatie waarbij silicone de lichaamsvloeistoffen vervangt waardoor weefsel bewaard blijft.

    Von Hagens benadrukte telkens dat alle lichamen hadden toebehoord aan mensen die voor hun dood hun expliciete toestemming hadden gegeven om deel van de tentoonstelling uit te maken. Zijn voornaamste doel was naar eigen zeggen niet om te shockeren, maar wel om bezoekers met het menselijke lichaam te leren kennismaken en hen te wijzen op de gevolgen van bepaalde levenswijzen. Zo plaatste hij de zwartgeblakerde longen van een verstokte roker naast gezonde exemplaren van een andere overledene.

    Net als in andere landen lokten de tentoonstellingen bij ons telkens honderdduizenden bezoekers. Toch was hier en daar kritiek te horen. Vooral vanuit religieuze hoek weerklonken stemmen die meenden dat de tentoonstelling te weinig eerbied voor de dood en het dode lichaam toonde. Vanuit een medisch standpunt rees hier en daar de vraag of de lijken die Von Hagens gebruikte geen ander doel hadden kunnen dienen, bijvoorbeeld op vlak van orgaandonatie.

    3. De blote borsten van Maria

    Eind 2005 regisseerde Chokri Ben Chikha "Onze lieve vrouw van Vlaanderen" van Union Suspecte. Nog voor de première in de KVS veroorzaakte het toneelstuk veel ophef. Alles had te maken met de bijhorende affiche. Die toonde een Maria met Noord-Afrikaanse trekken en met de borsten bloot terwijl ze een kind vasthield.

    Volgens Ben Chikha wees de affiche op het gevaar van symbolen. De afbeelding was volgens hem een knipoog naar het werk van hedendaagse kunstenaars als Pierre et Gilles en verwees uiteraard ook naar de inhoud van het toneelstuk. Die vertelde het verhaal van een man van allochtone origine met een islamitische biologische moeder en een katholieke adoptiemoeder.

    Christelijke groepen pikten die uitleg niet aan lieten hun ongenoegen luidop blijken. Op initiatief van de vzw België en Christenheid manifesteerde een honderdtal mensen voor de KVS nadat het stuk in première was gegaan. Ze eisten dat het theaterhuis de affiche zou intrekken. Dat weigerde op die vraag in te gaan.

    Ook in 2012 kwamen ultra-katholieken in opstand toen de Singel in Antwerpen het stuk "Over het aanschijn van Christus" van de Italiaanse theatermaker Romeo Castellucci bracht. Daarin ontfermt een zoon zich over zijn dementerende vader terwijl een reuzegrote afbeelding van het gelaat van Christus voortdurend toekijkt.

    In een scène bekogelt een acteur die afbeelding met granaten en dat was voor een groep diepgelovige christenen een brug te ver. Op de première organiseerden ze een wake buiten voor de Singel. De voorstelling zelf kon pas met 3 uur vertraging beginnen omdat iemand een stinkbom in het ventilatiesysteem had gegooid. Opvallend: bisschop van Antwerpen Johan Bonny ging het stuk bekijken en gaf nadien zijn zegen. "Ik heb mij aangesproken gevoeld," zo liet hij optekenen.

    4. De vooroordelen van Europa

    De eerste 6 maanden van 2009 was Tsjechië de voorzitter van de Europese Unie. Zoals gebruikelijk bestelde de Tsjechische regering een kunstwerk om in het Justus Lipsiusgebouw in Brussel te plaatsen om dit voorzitterschap kracht bij te zetten.

    De Tsjechische kunstenaar David Cerny kreeg de eer het werk te maken. Toen "Entropa" begin 2009 werd onthuld, sloeg het in als een bom. Cerny had voor elk van de (toen) 27 landen van de Europese Unie een hardnekkig vooroordeel gesymboliseerd. Zo kreeg Frankrijk het opschrift "grève" ("staking") en was Nederland onder water gelopen. België was niks meer dan een halflege pralinedoos.

    De Tsjechische regering reageerde ontzet. Ook andere landen konden niet om het kunstwerk lachen. Uiteindelijk bood Cerny zijn excuses aan en betaalde hij alle subsidies die hij had gekregen terug. "Entropa" werd uiteindelijk 6 weken eerder dan gepland afgebroken.

    5. De katten van Jan Fabre

    Eind 2012 veroorzaakte Jan Fabre een tweede keer een grote controverse met de opnames van de film "De schoonheid van de krijger". Die vonden plaats in het stadhuis van Antwerpen. Voor een bepaalde scène gooiden zijn medewerkers verschillende levende katten de lucht in waarna de dieren op de trappen terechtkwamen.

    Toen het nieuws uitlekte, reageerden dierenrechtenorganisaties als GAIA woedend. Ook toenmalig schepen van Dierenwelzijn Luc Bungeneers (N-VA) was not amused. De stad zou niet van de plannen met de katten op de hoogte zijn geweest toen Fabre een aanvraag om in het stadhuis te filmen indiende.

    Zelf was Fabre zich van geen kwaad bewust. "De katjes zijn gelukkig en gezond", zei hij. "Voor de opnames waren dierenexperts op de set aanwezig. Geen enkel dier raakte gewond. Na de opnames zijn ze in prima gezondheid aan hun eigenaars teruggegeven."

    Die uitleg kon de gemoederen niet bedaren. De zoo schrapte prompt plannen van Fabre om ook daar opnames te maken. Enkele dagen later kreeg de kunstenaar slaag van een groep mannen tijdens het joggen.

    In 2013 kregen 3 mannen die effectief met de katten hadden gegooid een boete. Datzelfde jaar bereikten Fabre en GAIA een overeenkomst waarbij de kunstenaar beloofde de dierenrechtenorganisatie voortaan te verwittigen bij nieuwe installaties met levende dieren.