Meest recent

    AP

    De baltsende Balten versus Rusland

    De drie Baltische staten Estland, Letland en Litouwen hebben tot vandaag het grootste wantrouwen over de intenties van Moskou. Lukas De Vos schetst het verhaal van hun angst voor cyberaanvallen en hun vrees voor de afhankelijkheid van Russisch gas. Daarnaast gaan ze gebukt onder militaire dreiging en een Russische propaganda-oorlog. De Balten houden de herinnering aan de Sovjetbezetting springlevend, maar blijven niet bij de pakken zitten.  

    opinie
    Lukas De Vos
    Lukas De Vos was buitenlandjournalist bij VRT NWS. Hij blijft met grote interesse de Europese en internationale politiek volgen.

    Het sterkste symbool van de anti-Sovjetontlading bij de Baltische staten na de (hernieuwde) onafhankelijkheid in 1991 staat in de Litouwse hoofdstad Vilnius. In de artiestenwijk, de “Republiek van  Uzupis”. Het is een kop op een staak, die van de Amerikaanse muzikant Frank Zappa, tegen een muur met psychedelische tekeningen (foto boven). Voor de verhuizing in 2016 lag pal tegenover het monument aan de Kalinausko Gatvé de Vlaamse Dienst voor Handel en Investeringen (FIT). De Zappa-paal staat er sinds 1995 en symboliseert de radicale afscheuring van elk autoritair gezag. Cynici zien er eerder de zelfmoordgedachte van de Balten in, de verwijzing naar de Roemeense Turkendoder Vlad de Spietser – Dracula – is al te duidelijk. Uzupis schreef in zijn grondwet de veelbetekenende opdracht: “Iedereen heeft het recht om dood te gaan, maar het is niet verplicht”.

    Dat het monument er in Vilnius is gekomen, is geen toeval. Litouwen was het armste, landelijke broertje van de drie landen, de verplichte inwijking van Russen bleef dan ook beperkt tot 6 % van de bevolking. In Letland lag dat cijfer stukken hoger: in 1991 was 35 % van de bevolking etnisch Russisch, amper 52 % waren Letten. In Estland maakten de  Russen een kwart uit. Het is een blijvende steen des aanstoots, die Moskou uitbuit om de Balten onder druk te zetten. Zij “discrimineren”. Taalwetten en verplichte inburgeringstrouw sluiten inderdaad honderdduizenden Russen uit van kiesrecht en volwaardige deelname aan het openbare leven.

    Baltische hoofdsteden houden herinnering aan Sovjetbezetting springlevend

    De Balten zien dat anders. Zij beschouwen de hardleerse Russen  besmuikt als een vijfde kolonne, een voorwendsel om ze te kunnen “bevrijden”. Zij zijn het verraad van Stalin (het nazi-Ruslandpact, Molotov-Von Ribbentrop, van 1939 over de verdeling van Oost-Europa) en de grote deportaties naar de goelags niet vergeten.

    Tot vandaag hebben ze het grootste wantrouwen over de intenties van Moskou. De drie hoofdsteden, Tallinn, Riga en Vilnius, houden ook de herinnering aan de Sovjetbezetting springlevend. In Riga is het Stura Maja, het “hoekhuis” aan de Vrijheids-(ex-Lenin)straat, waar de KGB verdachten folterde en ombracht, voorbeeldig hersteld. Toen ik er was besteedde het Museum van de Bezetting bij het stadhuis 90 % van zijn beelden aan de Sovjets, de rest aan de nazi's. De Zappa-paal in Vilnius ligt op een steenworp van het Genocido Auku Muziejus, nog een KGB-hoofdkwartier. Ik kreeg rillingen van de vuilgroene opsluitkasten waar je alleen in kon rechtstaan, waar je door vermoeidheid in ijswater valt, waar een lege, lelijke kamer met een peertje diende om verzetsmensen op te hangen, als ze al geen nekschot kregen.

    Russische afdreiging neemt sinds 2004 hand over hand toe

    Zeker sinds hun toetreding tot de EU en de NAVO (2004) is de Russische afdreiging hand over hand toegenomen. De inval in Georgië (2008), maar vooral in Oekraine (2014), met de aanhechting van de Krim, heeft de verhoudingen op scherp gezet. Diplomatie, militair opbod, propaganda, media, economische wurging, politiek steekspel, alles wordt ingezet in het pokerspel om de eigenlijke macht. Want het gaat om beheersing van de Oostzee, meteen ook de toegang tot de Atlantische Oceaan en de Poolzeeën.

    Het was een hart onder de riem voor de Esten toen de Duitse president Frank-Walter Steinmeier op de herdenkingsdag van alle oorlogsslachtoffers, 23 augustus, in Tallinn de onschendbaarheid van hun grondgebied in de verf zette. “Internationaal erkende grenzen kunnen niet eenzijdig of met geweld gewijzigd worden. Daarom zullen wij nooit de aanhechting van de Krim erkennen.” Steinmeier bezocht ook de Duitse troepen in Rukla, één van de vier bataljons die de NAVO ter versterking stuurde (foto). De 200 Belgen vallen onder het gezag van de Duitsers trouwens. In Vilnius hield de universiteit intussen een veiligheidscongres, geleid door oud-president Valdis Adamkus.

    AP

    Veiligheid in het gedrang

    Die veiligheid is in het gedrang. Het aantal schendingen van het luchtruim door Russische gevechtsvliegtuigen, van de territoriale wateren door duikboten, zelfs van de landsgrenzen (de ontvoering en veroordeling van een “spion” in 2014), neemt aanzienlijk toe. Militaire oefeningen drijven de schrik nog op. In juni hield Rusland samen met de Chinese zeemacht vlootoefeningen voor de kust van de Baltische staten. Half september (14 tot 20) vinden in Wit-Rusland de vierjaarlijkse wargames plaats. Codenaam "Zapad" – "het Westen". Moskou houdt vol dat maar 12.700 soldaten zullen ingezet worden, de NAVO denkt dat, zoals de vorige keer, een veelvoud daarvan zal meedoen. De verwachting gaat van 75.000 tot 100.000 manschappen. Estland heeft al melding gemaakt van de inzet van 4.000 treinstellen om alle materieel over te brengen. Materieel dat mogelijk in Wit-Rusland blijft en de legeraanwezigheid aan de oostgrenzen aanzienlijk uitbreidt.

    Stoltenberg: "Rusland interpreteert Verdrag van Wenen bijzonder vrij"

    De cijfers hebben hun belang. Als er geen 13.000 soldaten deelnemen, dan volstaat een kennisgeving aan de tegenpartij. In het andere geval zijn inspecties regel. Dat is binnen de OVSE afgesproken in 2011 met de Verklaring van Wenen. Wit-Rusland heeft inderdaad zeven landen uitgenodigd om waarnemers te sturen, en de NAVO krijgt toegang op de bijzondere bezoekdagen. Dat is niet naar de zin van secretaris-generaal Jens Stoltenberg. “Rusland interpreteert Wenen bijzonder vrij, en zeilt om verplichtingen heen. De uitnodiging volstaat niet. Ook luchtcontrole, gesprekken met soldaten, en briefings zijn in de Verklaring voorzien.”

    Het is niet het enige knelpunt voor de Balten. Rusland is opnieuw de exclave Kaliningrad (het vroegere Oost-Pruisen) aan het bewapenen. Poetin heeft half augustus een bezoek gebracht aan het voormalige Koningsbergen en aan de militaire haven Baltiejsk. Dat heeft te maken met eerder uitgelokte incidenten. Nogal wat verkenningsvlieguigen hebben geen vliegplan en zetten hun antwoordbakens af, zo blijkt uit de  onderscheppingen – tot 36 op 7 dagen vorige maand. Zelfs een vliegtuig met defensieminister Sergej Sjojgoe moest door een Sukhoi-27 naar het internationale luchtruim worden terug geëscorteerd.

    Poetins bezoek wijst ook op het strakkere toezicht vanuit Moskou. Al eind december 2013 zijn in Kaliningrad Iskander-korte afstandsraketten geïnstalleerd, die eventueel met een kernkop geladen kunnen worden en binnen een straal van 500 kilometer hoofdsteden als Warschau of Berlijn kunnen treffen. SAM S-400-luchtafweerraketten staan er sinds 2012. In 2016 zijn de troepen versterkt met drie divisies. Moskou eist evenwel meer discipline in een gebied met het hoogste aantal aidsgevallen in Europa, met blijvende corruptie, met smokkel van olie, alcohol, sigaretten (volle 7% van de illegale sigaretten in Europa komen van de  plaatselijke Baltic Tobacco Factory) naar Polen in ruil voor kledij, vlees en voedsel.  

    AP

    Maar vooral de onbekwaamheid is een zorg voor Poetin. In juni vorig jaar zijn in één klap 36 hogere vlootofficieren ontslagen, later volgden er nog 15. Daarbij commandant Viktor Kravtsjoek na een botsing tussen een Russische duikboot en een Pools patrouilleschip in april. Over een goeie week (10 september) moet een nieuwe gouverneur voor Kaliningrad gekozen worden. Wellicht wordt dat de huidige interimaris, Anton Alichanov, van Poetins partij. Alichanov kreeg als eerste opdracht mee de infrastructuur in de exclave beter uit te bouwen.

    Tegelijk wordt het moeilijker om Kaliningrad binnen te geraken. De Balten voelen zich immers gesandwicht tussen de Russen, de spoorlijn naar Moskou door Litouwen wordt streng gecontroleerd, uitstappen vóór Vilnius is verboden. Begin dit jaar is Litouwen begonnen met de bouw van een hek langs de grens, 135 kilometer lang. Dat gebeurt met Europees geld. Ook Estland en Letland leggen een schutting aan aan hun oostgrens.

    Meer angst voor niet-militaire aanvallen

    Maar ze zijn meer bevreesd voor de niet-militaire aanvallen. Estland kreeg in 2007 een massale cyberaanval te verwerken die dagenlang de regeringswerking platlegde. Digitalisering is dan ook de programmaprioriteit voor de huidige voorzitter van de EU. Zelf is Estland het verst gevorderd van alle lidstaten op dat terrein, de efficiency van de administratie is voorbeeldig (mét bescherming van de privacy), buitenlanders krijgen elektronische faciliteiten. Het land denkt zelfs aan de lancering van een digitale munt, de estcoin. Maar alleen verregaande bescherming tegen hacking kan die doorgedreven digitalisering schragen.

    Tweede gevaar: afhankelijkheid van Rusland voor stroom en gas

    Een tweede gevaar is de afhankelijkheid van Rusland voor stroom en gas (Gazprom). Litouwen wil in elk geval stroomafname van de Wit-Russische kerncentrale in Astravjets verbieden, andere landen zullen volgen. Astravjets, op amper 50 kilometer van Vilnius, wordt onveilig en gevaarlijk geacht. Ze wordt gebouwd door Rosatom, het overkoepelende Russisch staatsbedrijf. De Balten willen zo snel mogelijk diversifiëren. Net als Polen heeft Litouwen al een LNG-terminal voor vloeibaar aardgas gezet (in de havenstad Klaipéda), Letland mikt op meer opslagcapaciteit, Estland heeft vlakbij de grens in Narva de grootste schaliegas-krachtcentrales ter wereld.

    Zwaar belaagd door felle propaganda-oorlog

    Ten slotte voelen de Balten zich, niet onterecht, zwaar belaagd door een felle propaganda-oorlog. Rusland tracht geregeld de collaboratie tijdens WO II met de nazi's te actualiseren. Nepnieuws is daarbij nog het minste wapen. Martins Kaprans van het CEPA (Centrum voor Europese Politieke Analyse) haalt in “Kremlin Scare Tactics in Latvia” een opvallend voorbeeld aan van geschiedenisvervalsing. Twee druk bekeken Russische tv-stations, Pervij Kanal en NTV, zijn op 9 augustus op een voorstel tot resolutie gesprongen die de linkse GUE-fractie in het EP wil indienen om alle fakkeltochten, optochten van SS-veteranen en dies meer te verbieden. “Het EP zal dat natuurlijk wegstemmen.” En dus meeheulen met de neonazi's, is de teneur. Als bewijs voeren PK en NTV “betrouwbare” deskundigen op: de Letse MEP Andrejs Mamikins (overigens geboren in Sint-Petersburg en verkozen voor de oudcommunisten), en vooral de “politicoloog” Manuel Ochsenseiter – die eigenlijk de uitgever is van het Duitse uiterst rechtse blad Zuerst !

    Ook Litouwen overweegt een vervolging voor twee zenders, RTR Planeta en TVCI na “opruiende” programma's over de inmenging in Oekraïne en Moldavië (Transnistrië), en dreigementen als niet alle NAVO-troepen op 300 kilometer van de grenzen blijven. Je zou nog heimwee krijgen naar de – nooit bevestigde – berichten dat Rusland in arren moede Kaliningrad best wou verkopen aan Duitsland in 1990. De onberekenbaarheid van Jeltsin, de nostalgie van Poetins eerste vrouw Ljoedmila Sjkrebneva (die daar geboren was), en de nationalistische opstoot in Rusland (patriarch Kiril van Moskou riep onlangs op “om het heilige grondgebied van Kaliningrad tot het uiterste te verdedigen”, weet Jonathan Holslag in Knack) hebben dat verhinderd. Voor de gemoedsrust van de Balten zou dat nochtans een ideale oplossing geweest zijn. Nu flaneren ze langs het monument van Zappa, en ik hoorde een metrozanger neuzelen uit "Plastic people": “Take a day and walk around / Watch the nazi's run your town / Then go home and check yourself / You think we're singing / 'bout someone else”.

     

    VRT NWS wil een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen, publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.