Meest recent

    AFP or licensors

    De slimme zet van Jean-Claude Juncker

    Tijdens zijn State of the Union pleitte voorzitter Jean-Claude Juncker tegen een Europa van twee snelheden. Of lijkt dit enkel zo en zet hij enkele dwarsliggers schaakmat?

    opinie
    Opinie
    Hendrik Vos en Rob Heirbaut schrijven om de twee weken beurtelings een opinietekst, respectievelijk analysetekst, over Europese politiek. Vos is directeur van het Centrum voor EU-studies in Gent. Heirbaut is VRT-journalist, gespecialiseerd in de EU.

    Bij het begin van het politieke jaar vertelt de voorzitter van de Europese Commissie in het Europees Parlement hoe de Unie eraan toe is en welke plannen de volgende maanden op tafel komen. De State of the Union, zoals die toespraak van Jean-Claude Juncker nogal gezwollen wordt genoemd, liep dit keer over van projecten en ideeën. De wind zit in de Europese zeilen, zo wist hij te zeggen. Dus mag er weer ambitie zijn.

    Beklemmend en verlammend

    Maar Juncker beslist het natuurlijk niet allemaal alleen. De belangrijkste taak van zijn Commissie is om voorstellen te doen. In Europees jargon: de Commissie heeft het initiatiefrecht, maar niet het beslissingsrecht. De voorstellen worden pas wet als ze zijn goedgekeurd door een meerderheid in het Europees Parlement, en door een grote meerderheid van de lidstaten in de Raad van Ministers. In een beperkt aantal gevallen is er zelfs unanimiteit nodig onder de landen.

    Aan voornemens en intenties is er meestal geen gebrek. Bij de Commissie zijn ze creatief genoeg. Toch stelt de Unie vaak teleur, en meestal komt dat omdat de lidstaten diep verdeeld zijn. Dan lukt het niet om de voorstellen ook daadwerkelijk in beleid om te zetten. De voorstellen worden dan vertraagd, geschrapt, herroepen of teruggeschroefd.

    Om uit die beklemmende en verlammende toestand te raken, wordt er wel eens geopperd om een Europa met meerdere snelheden uit te bouwen.

    Hielen in het zand

    Dat is een aantrekkelijk idee: waarom moeten ambitieuze landen altijd wachten op de achterblijvers? Een paar landen die de hielen in het zand zetten, kunnen de Europese besluitvorming nu helemaal saboteren. Misschien moet er zich dus maar een kopgroep vormen, een avant garde die het voortouw neemt en verder integreert. De dwarsliggers moeten in een later stadium dan zelf maar zien of ze nog willen of kunnen bijbenen.

    Dat idee ligt politiek echter heel gevoelig, vooral in Oost-Europa. Op die manier zou er immers een Europa ontstaan met twee of meer rangen. De Oost-Europese landen zijn bang dat de kopgroep zich zal vormen rond de oude lidstaten. Als die voorhoede dan stappen zet in de richting van verdere integratie, zou het voor de laatst toegetreden landen steeds moeilijker worden om de kloof dicht te rijden.

    Choco en worsten

    Dat tweedeklassegevoel bij de Oost-Europeanen speelde recent nog op: er zit klaarblijkelijk minder vis in fishsticks die in Oost-Europa verkocht worden dan in fishsticks in het westen. En bij nader inzien zou de Nutella die in het oosten verkocht wordt ook minder cacao bevatten, vergeleken met wat wij bij ons op de boterham smeren. Worstenfabrieken zouden dan weer meer rommel draaien in de worsten die naar Oost-Europa gaan dan in worsten die bedoeld zijn voor de westerse markt.

    Het leidt ginds tot veel verontwaardiging. Of het allemaal ook echt zo is, is nog de vraag, maar het zegt wel wat over de gevoeligheden in het oosten.

    Er zijn nog meer problemen met een Europa aan diverse snelheden. Zo zou het weleens kunnen gebeuren dat verschillende groepen van lidstaten een tegenovergesteld beleid voeren. De ene club landen neemt bijvoorbeeld het voortouw om een vluchtelingenbeleid à la Viktor Orbán uit te werken, terwijl een andere groep het misschien op zijn Merkels wil regelen.

    Zeker als de meerdere snelheden à la carte kunnen worden ingevuld, zou het ook weinig transparant worden. Er ontstaan dan allerlei aparte kliekjes, waarbij het ene land wel meedoet in beleidsdomein zus, maar niet in beleidsdomein zo, en het andere land dan weer omgekeerd. De beleidsmakers krijgen er hoofdpijn van, en de burger die het probeert te volgen vast nog meer.

    Toch duikt de idee van een Europa aan meerdere snelheden heel vaak op. Het heeft wat van het monster van Loch Ness.

    Er zijn trouwens ook praktische obstakels. Al enkele jaren wordt getracht om met een groepje lidstaten rond Frankrijk en Duitsland een soort Tobintaks af te spreken. Ook België zit in dat gezelschap, maar Nederland en Luxemburg willen niet meedoen. En dus zijn de Belgen bang dat ze er nadeel van zullen ondervinden als kapitaaltransacties hier wél belast worden, terwijl ze in sommige buurlanden niet worden aangepakt.

    Op de eengemaakte Europese markt kunnen financiële spelers hun activiteiten immers vlot verleggen. België vreest dan voor hun verhuis naar Nederland of Luxemburg. Anders gezegd, voortrekkers kunnen het zichzelf ook moeilijk maken.

    Loch Ness

    Toch duikt de idee van een Europa aan meerdere snelheden heel vaak op. Het heeft wat van het monster van Loch Ness. Als het moeilijk gaat in de Unie is er altijd wel iemand die het plan naar voor schuift om de patstelling te doorbreken.

    Ook de nieuwe Franse president Macron liet er zich over uit: hij ziet het als een manier om uit de vele impasses van het moment te raken. Het belangrijkste argument om voor het Europa met meer snelheden te pleiten – en dat is dan meteen het verschil met het monster van Loch Ness –, is eigenlijk dat het al bestaat.

    Of liever, er bestaan een paar kopgroepen, maar de kern is wel dezelfde. Het zijn de landen die de euro hebben ingevoerd, of die in de Schengenzone zitten. Anders gezegd, de oude lidstaten.

    In het voorjaar heeft de Europese Commissie een paar scenario’s op tafel gelegd over de richtingen die de Unie uit zou kunnen. Het script met de meerdere snelheden werd in vele kringen enthousiast onthaald. Zelf formuleerde de Commissie op dat moment nog geen voorkeur voor een of ander scenario. In zijn State of the Union sprak Juncker zich nu wel uit: hij vindt het een slecht idee.

    Allemaal in dezelfde klas

    Juncker pleit ervoor om alle lidstaten zo rap mogelijk in dezelfde klas te krijgen, liefst al tegen 2019. Overal zou er dan met de euro betaald worden, en nergens zouden er nog binnengrenscontroles zijn. En bijgevolg moeten we samen vooruit, zegt Juncker: geen aparte regelingen meer voor de banken in de eurozone of voor grensbewaking, maar één gezamenlijk beleid.

    Dit pleidooi botst met de ideeën die de laatste tijd aan populariteit leken te winnen, maar het past tegelijk ook wel in de sfeer van het moment. De Brexit en de verkiezing van Donald Trump hebben de Europese lidstaten dichter bij elkaar gebracht. Het is dus een geschikte gelegenheid om kleine onderlinge ruzies te beslechten en vervolgens samen vooruit te zeilen.

    Bovendien zal überdwarsligger Groot-Brittannië er binnenkort niet meer bij zijn en dus geen stoorzender meer kunnen spelen.

     

    De Brexit en de verkiezing van Donald Trump hebben de Europese lidstaten dichter bij elkaar gebracht. 

    Eenzaam op de achterbank

    De boodschap van de Commissievoorzitter is vooral ook een signaal naar Oost-Europa, waar ze meest bevreesd zijn voor het meersnelhedeneuropa. Juncker zegt met zoveel woorden dat ze welkom zijn in eerste klasse, hoe sneller, hoe liever.

    Maar dan moeten ze wel constructief meewerken in de dossiers die nu op de plank liggen. Ze moeten de sociale dumping bestrijden, Europese regels correct uitvoeren en ook de fundamentele rechten voluit respecteren. De Commissie ligt op ramkoers met Hongarije en vooral Polen als het over die Europese basiswaarden gaat.

     

    Uberdwarsligger Groot-Brittannië is er binnenkort niet meer bij en zal dus geen stoorzender meer kunnen spelen.

    Vanuit die optiek is de zet van Juncker erg slim: de andere landen uit de regio zullen vast gecharmeerd zijn door het eersteklasseaanbod dat ze nu krijgen. Dat zal knagen aan hun solidariteit met Polen en Hongarije. Als die beide laatste landen dan toch het been stijf houden en niet mee aan boord stappen, zullen zij straks wellicht vaststellen dat hun vrienden van weleer geen bondgenoten meer zijn.

    Als de rest van Oost-Europa de uitgestoken hand van Juncker aanvaardt, dan merken Polen en Hongaren al rap dat het toch wel eenzaam is, daar op de achterbank.

    --

    VRT NWS wil een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.