Copyright 2016 The Associated Press. All rights reserved.

De donkere kant van het economische wonder in Duitsland

Over Duitsland zijn de jongste jaren zo goed als alleen hoeraberichten te horen. Het gaat Duitsland economisch goed, heel goed zelfs. De werkloosheid daalt al jaren en kanselier Merkel belooft "Vollbeschäftigung", letterlijk iedereen aan het werk. Maar er is een keerzijde, een donkere kant aan het economische wonder. De groep die niet van die welvaart kan genieten, is groter geworden. De groep arme Duitsers is gegroeid. Ook al hebben ze een job, ook al is het minimumloon ingevoerd, ze komen moeilijk of niet rond. 

Jena. Een bloeiende stad aan de Saale. "Het München van het oosten", zo wordt het ook wel genoemd. Uiteraard is die vergelijking met de rijkste stad van Duitsland een compliment. Jena in de voormalige DDR heeft een grote universiteit en tal van gespecialiseerde bedrijven, vooral rond optica. Carl Zeiss en glasfabrikant Schott zijn er gevestigd, bedrijven die de Wende en de val van de Berlijnse Muur goed hebben verteerd.

Dat geldt ook voor Jena zelf: de werkloosheid bedraagt er 5,4 procent, volgens de parameters van Eurostat zelfs rond de 3 procent, wat uitstekend is. Ooit was het anders: met een werkloosheid van boven de 60 procent was de situatie in de jaren 90 in Jena dramatisch. 

De stad past zo perfect in het economische plaatje. Heel het land kan goede werkloosheidscijfers voorleggen. Meer dan 44 miljoen Duitsers zijn aan de slag, nooit waren het er zo veel. Het aantal werklozen daalt en blijft dalen, maand na maand, zo blijkt uit deze statistiek.

De economische groei stimuleert de vraag naar nieuwe werknemers. De voorbije maand augustus waren er maar liefst 765.000 vacatures in het land. 

Toen Duitsland nog "de zieke man van Europa" was

In de zoektocht naar de verklaring voor dat succes vallen vaak begrippen als Agenda 2010, de beroemde en beruchte hervorming van de arbeidsmarkt die de sociaaldemocratische kanselier Schröder doorvoerde in 2005, toen Duitsland bekendstond als "de zieke man van Europa", met een werkloosheid van meer dan 11 procent.

Het belangrijkste onderdeel van de hervorming was Hartz IV. Volgens Hartz IV wordt de uitkering bij werkloosheid verminderd tot 70 procent van het laatste loon, en dat gedurende een periode die beperkt wordt tot 12 maanden. Daarna krijgt de werkloze een andere uitkering, Sozialhilfe. Die bedraagt 409 euro, aangevuld met toeslagen en tegemoetkomingen voor vaste kosten zoals de huur. 

Door de besparingen in de uitkeringen, meer flexibilisering en activering van de werklozen wilde Schröder de economie weer op de been krijgen. Velen zien in zijn hervorming op zijn minst een gedeeltelijke verklaring voor de huidige goede tijden.

De complexe realiteit achter de statistieken

Maar er is een ferme keerzijde aan dat verhaal. Een donkere kant. Zoals zo vaak schuilt er achter die statistieken een complexere realiteit, die niet over de hele lijn zo rooskleurig is als de cijfers ons willen doen geloven.

Cijfers over het aantal werklozen of werkenden zijn niet het beste ijkpunt.  Professor Klaus Dörre van de universiteit van Jena maakt aan de telefoon meteen een kanttekening. Het volume gepresteerde werkuren is in al die jaren helemaal niet toegenomen. Integendeel, dat volume zit op het niveau van de jaren 90. De voorbije jaren is de groep mensen die niet voltijds werkt gegroeid. 21 procent van de werknemers werkt minder dan 20 uur per week, heeft een interimbaan of een andere vorm van tijdelijk werk. Zij krijgen onder Hartz IV nog een aanvullende toelage

Een deel van deze mensen, maar ook een groep die volgens de statistiek voltijds aan de slag is, verdient te weinig om goed van te leven. Volgens de Hans Böckler Stiftung is de groep die werkt en toch arm is in tien jaar verdubbeld, tot zo’n 10 procent (van de werkende bevolking).

De groep met een Niedriglohn, een "nederig" of laag loon, is groot. Eén op de vijf werknemers in Duitsland verkeert in dat geval. 

De mensen in deze groep die 8,84 euro bruto per uur verdienen, zijn niet noodzakelijk meteen arm, maar ze balanceren op de rand. Het "Prekariat", zo noemt professor Dörre hen. Rondkomen lukt hen nog wel, maar iets extra’s zit er niet in. Een onverwachte tegenslag, zoals een kapotte wasmachine, is meteen een probleem.

Wat betekent dat voor later, als ze met pensioen zullen zijn? Wie vandaag moet zien rond te komen van een klein loon, is morgen meer dan waarschijnlijk een arme gepensioneerde. Armoede onder gepensioneerden is nu al een probleem. Zeker in de voormalige DDR, waar het gemiddelde pensioen zo'n 600 euro bedraagt.

In Jena is de helft van de mensen die moet aankloppen bij de Voedselbank gepensioneerd. 

Dat de ontslagnemende regering een minimumloon heeft ingevoerd, juicht professor Dörre toe. Daardoor zijn de ergste uitwassen weggewerkt. Maar het lost het basisprobleem niet op. In zijn onderzoek merkt Dörre een groeiende polarisering in de maatschappij. Aan de ene kant een groep van goed verdienenden, aan de andere kant een groep die terechtkomt in een "tweede wereld", waaruit moeilijk weg te geraken valt.

Tweedeling

Ook in Jena is die tweedeling duidelijk. Wie daar aan de slag is in de boomende industrieën of aan de universiteit, heeft het meer dan comfortabel. Maar in de voormalige DDR moet ongeveer een derde van de mensen rondkomen met een "Niedriglohn". 

De sociale mobiliteit die Agenda 2010 voor ogen had, is niet gelukt. Integendeel, uit het onderzoek van Dörre blijkt dat mensen die in het uitkeringssysteem van Hartz IV terechtkomen, daar moeilijk uit weg geraken. Hoe langer ze erin zitten, hoe meer ze zich gestigmatiseerd en miskend voelen, en hoe slechter ze er fysiek en mentaal aan toe zijn.

Net daarom hebben mensen die niet in Hartz IV zitten een heilige schrik om erin terecht te komen. Daardoor ontstaat een omgekeerd neveneffect: die mensen zullen veel, zoniet alles aannemen om er toch maar niet in te verzeilen. 

Het is een evolutie die onzekerheid, angst en ontevredenheid creëert in de samenleving. Berlijn kent het probleem. Nu moet het er nog een antwoord op zien te vinden.

Video player inladen ...