Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Iraakse Koerden morgen naar de stembus over onafhankelijkheid

Morgen is het zover: voor het eerst gaan Iraakse Koerden naar de stembus over de onafhankelijkheid van hun regio. Die heeft nu al een
eigen vlag, parlement, president en legermacht, maar is nog steeds onderdeel van Irak. Toch is niet iedereen blij met de volksstemming.   We vatten het referendum samen in vijf stappen die je zeker moet kennen.

Een opfrissing: de wereld telt heel veel Koerden.

De Koerden zijn een volk in het Midden-Oosten dat bij de opdeling van het Ottomaanse Rijk over verschillende landen verdeeld geraakten. Zo’n 35 miljoen Koerden leven nu verspreid over de hele wereld. Ze zijn daarmee de grootste etnische groep zonder staat. De meesten wonen in Turkije, Iran, Syrië of Iran en zijn moslim, maar de regio telt ook veel jezidi en een klein deel christenen. Een eigen staat hebben ze niet, maar in zowel Syrië als Irak vormen ze een autonome regio. In de overige landen worden ze vaak gediscrimineerd of niet erkend als volwaardige burgers. Veel Koerden migreerden daarom naar Noord-Amerika of Europa. Vaak houden zij de banden met het thuisfront – en de Koerdische zaak - nog warm. 

Het enige wat Irak ons heeft opgeleverd is oorlog.

Het verleden: de droom van onafhankelijkheid zit diep

In zowat alle landen kennen de Koerden een moeilijke geschiedenis. Zo heeft de Turkse regering lange tijd ontkend dat ze zelfs maar bestonden. In de vredesovereenkomst tussen de geallieerden en het Ottomaanse rijk na de Eerste Wereldoorlog werd al gesproken van een onafhankelijk Koerdistan. Turkse patriotten vonden het verdrag echter onaanvaardbaar. Vier jaar lang werd een onafhankelijkheidsoorlog gevoerd, die uiteindelijk door Turkije werd gewonnen. 

De Koerdische autonomie werd in Iran al in de jaren ’20 de kiem in gesmoord. Een halve eeuw later verzetten veel Koerden, van wie de meerderheid soennieten zijn, zich tegen de sjiitische Islamitische Revolutie in 1979. Het nieuwe sjiitische bewind maakte de Koerdische partijen monddood en zette de Koerdische gebieden onder een economische blokkade. Een decennium later werden Koerdische politieke leiders één voor één vermoord. 

Iraakse Koerden kregen in 1970 al een een autonome regio voor de Iraakse Koerden ingesteld, met een eigen parlement. Maar in werkelijkheid werd het bestuur beheerst door getrouwen van Saddam Hoessein. Duizenden Koerden werden onder het bewind van de dictator gedeporteerd en gedood, een trauma dat nog steeds in hun collectief geheugen gegrift lijkt te staan. “Het enige wat Irak ons heeft opgeleverd is oorlog,” klinkt het in het ja-kamp van het referendum.

Het heden: Koerdistan staat sterker dan ooit

Zeven jaar na het begin van de Arabische Lente in Syrië en Irak lijken de Koerden er de enige winnaars. Sinds de opkomst van IS bleken de Koerden een gewillige en stabiele partner in de internationale strijd tegen de terreurgroep. Die samenwerking resulteerde in logistieke en militaire steun van onder andere de Verenigde Staten. Met het terugdringen van de terreurgroep werd ook het Koerdische grondgebied en diens macht in de regio exponentieel groter. Eén van de plekken die in handen viel van Iraaks-Koerdistan is Kirkuk,  het centrum van de noordelijke Iraakse olie-industrie.

Het is niet de eerste keer dat er een referendum wordt georganiseerd om de mening van het volk te kennen. Maar het zou wel de eerste keer zijn dat het referendum effectief plaatsvindt. Volgens de Iraaks-Koerdische leider Barzani zitten de voorbereidingen in een veel te laat stadium om de stemming nog eens op te schorten. 

Het probleem: veel grootmachten zijn tegen het referendum

Veel landen, waaronder de VS, Turkije, Iran en Irak, zijn tegen het referendum. Zo zegt de Iraakse regering dat ze het referendum niet zullen erkennen. En al zeker niet als Kirkuk onder het bewind van de Koerden blijft. Iran volgt het buurland hierin en zegt dat het hun “prioriteit is om de eenheid van Irak te behouden”. Een Koerdische onafhankelijkheid in Irak zou de interne Koerdische gemeenschap volgens hen ook kunnen “vergiftigen” met een voor Iran gevaarlijk onafhankelijkheidsstreven. 

De Turkse premier Binali Yildirim dreigt met diplomatieke en economische sancties en houdt de optie voor een militair ingrijpen door het Turks leger open. Het Turkse parlement verlengde op zaterdag het mandaat dat het leger toestaat militair in te grijpen in Syrië en Irak en meent dat "afscheiding op basis van etniciteit" een bedreiging is voor Turkije en de regio.

Turkije is principieel tegen de Koerdische zaak. De regering ligt al jarenlang overhoop met de grote Koerdische minderheid die in het zuidoosten van het land woont. In de strijd met de Koerdische afscheidingsbeweging PKK vielen in dertig jaar tijd meer dan 40.000 doden. Tot en met dinsdag, de dag na het referendum, houdt Turkije dan ook een grote legeroefening nabij de grens met noord-Irak.

De Verenigde Staten, Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en de VN dringen aan op uitstel van het referendum. Zij vrezen extra onrust in een regio die reeds in verschillende conflicten verwikkeld is. Barzani heeft slechts één – ietwat onverwachte -  medestander: Israël. De Joodse staat kan zich wel vinden in een onafhankelijk Koerdistan, een buffer tegen gemeenschappelijke Arabische tegenstanders.

De toekomst: een groot Koerdistan of nu toch even niet?

Het referendum van Massoud Barzani, leider van de grootste Koerdische partij in Irak, krijgt steun van de derde partij, de PUK van voorman Jalal Talabani. De tweede grootste partij, de Gorran-beweging, is tegen. Gorran is samen met multimiljonair Shawsar Abdulwahid de drijvende kracht achter de ‘nu even niet’-campagne die een beslissing liever uitstelt. Ze vinden de onafhankelijkheid een vraag voor het Koerdisch parlement, maar dat is door grote interne onenigheid al sinds oktober 2015 niet meer bijeen geweest.

Als we de opiniepeilingen mogen geloven, stemmen Iraakse Koerden morgen massaal ‘ja’. En zo worden zowat alle bestaande grenzen in het Midden-Oosten in twijfel getrokken. Het streven naar een onafhankelijk Koerdistan ondergraaft allereerst Irak als eenheidsstaat. Maar ook Syrisch-Koerdistan, de de facto autonome regio van Rojava, hoort volgens sommige ja-stemmers bij een groter Koerdistan. En de onafhankelijkheidshonger van Koerden in Turkije is nu al moeilijk te stoppen.

De VN-veiligheidsraad van vreest dat het referendum de relatie tussen Bagdad en Koerdistan zal verslechteren en vraagt om “rekening te houden met de cruciale rol die de Koerdische troepen spelen in de huidige offensieven tegen Islamitische Staat”. Bovendien zou het referendum “de inspanningen om de meer dan 3 miljoen vluchtelingen en ontheemden vrijwillig te laten terugkeren, dwarsbomen,” communiceren ze in een perstekst waarin de VN zijn “verbondenheid met de soevereiniteit en eenheid van Irak,”  onderlijnt.

Maar zelfs als hij het referendum op het laatste moment afblaast, heeft Koerdisch leider Barzani gewonnen. “Als we de komende dagen een alternatief krijgen aangeboden dat de onafhankelijkheid van Koerdistan garandeert”, verklaarde hij vorige dinsdag op een meeting in Erbil, “dan stellen we het referendum uit en vieren we op 25 september feest.”