© Monkey Business Images Ltd - creative.belgaimage.be

Slaapgebrek als middel tegen depressie: de wondere effecten van "waaktherapie"

Depressieve klachten verdwijnen vaak na een korte, slapeloze nacht. Dat is in de psychiatrie al vele jaren bekend. Onderzoekers van de Universiteit van Pennsylvania onderzochten het voorbije jaar 66 studies over dit vreemde fenomeen. Hun bevindingen werden deze maand gepubliceerd in de Journal of Clinical Psychiatry.

Stel: je worstelt met een zware depressie. Je voelt je lusteloos, moedeloos, zwaarmoedig. Ook je slaap is grondig verstoord. Je slaapt soms meer dan twaalf uur per dag, maar toch voel je je nooit écht uitgeslapen. Op zo’n moment is een slapeloze nacht welicht het laatste waar je naar verlangt.

Maar stel je nu voor dat wetenschappers je tóch 36 uur aan één stuk wakker houden. Je bereidt je voor op het ergste, maar net het omgekeerde gebeurt. De depressieve klachten verdwijnen en je wereld voelt weer lichter en draaglijker. Uiteindelijk moet je toch naar bed, want niemand kan dagenlang zonder slaap. Zodra je weer normaal gaat slapen, keert de depressie terug.  

Het klinkt als een onwaarschijnlijk scenario, maar dat is het niet. Depressieve patiënten die wakker gehouden worden, voelen zich vaak energieker en minder lusteloos. Kortom: hun depressie verdwijnt, voor eventjes toch.

“Als je depressieve mensen langdurig wakker houdt, gaan ze zich inderdaad beter voelen", bevestigt psychiater Stephan Claes (KU Leuven). "Dat stemmingsverbeterend effect is snel en krachtig. Dat klinkt misschien vreemd, maar het is in de psychiatrie al vele jaren bekend."

De wondere effecten van waaktherapie

De eerste experimenten met "waaktherapie" dateren al van tweehonderd jaar geleden. De Duitse psychiater Johann Christian August Heinroth ontdekte in het begin van de negentiende eeuw dat wakker blijven helpt bij het behandelen  van "melancholie". Nadien raakte de behandeling vele jaren in de vergetelheid.

De laatste dertig jaar werd wel weer veel onderzoek naar waaktherapie gedaan. Wetenschappers van de Universiteit van Pennsylvania hebben nu 66 onderzoeken over waaktherapie onder de loep genomen. Die onderzoeken dateren van 1974 tot 2016. Een grote overzichtsstudie dus, die deze maand gepubliceerd werd in de Journal of Clinical Psychiatry.

De belangrijkste conclusie: ‘waaktherapie’ zorgt bij ongeveer de helft van de patiënten voor een sterke vermindering van depressieve klachten. Dat effect is meestal snel, met verbeteringen binnen de eerste 24 uur. En, ook opvallend: het effect is even krachtig wanneer patiënten toch een paar uurtjes mogen slapen. Je hoeft dus geen zesendertig uur aan één stuk wakker te blijven. Drie uurtjes slaap gevolgd door twintig uur wakker blijven, is even effectief.

Slaapexpert Johan Verbraecken (UZA) is niet verbaasd. “Ik hoor regelmatig van depressieve patiënten dat ze zich beter voelen na een slapeloze nacht. Sommige mensen voelen zich zelfs licht euforisch. Helaas duurt dat effect niet zo lang. Wanneer die mensen weer gewoon gaan slapen, hervallen ze in hun depressie.”

© lev dolgachov - creative.belgaimage.be

Veel vragen, weinig antwoorden

Wetenschappers weten niet zeker waarom slaapgebrek depressieve klachten kan verbeteren. Mogelijk heeft het iets te maken met de werking van onze "biologische klok", die bij depressieve mensen vaak ontregeld is. Andere theorieën zoeken de verklaring bij de chemische stoffen in ons brein. “Lang wakker blijven stimuleert de aanmaak van adrenaline en cortisol in onze hersenen”, zegt Johan Verbraecken. “Die stoffen hebben een stimulerend, opwekkend effect. Het is dus niet zo vreemd dat depressieve mensen zich beter voelen. Ze hebben tijdelijk weer meer energie.”

Volgens de onderzoekers van de Universiteit van Pennsylvania heeft waaktherapie potentieel voor de behandeling van depressies. Een mogelijke toepassing is de combinatie van waaktherapie en antidepressiva. Het effect van wakker blijven is snel, terwijl antidepressiva pas na een paar weken beginnen te werken. Waaktherapie kan mogelijk helpen om die moeilijke tussentijd te overbruggen.

Toch blijven er veel vraagtekens. “Het is zeker geen duurzame behandeling voor mensen met een depressie", waarschuwt Stephan Claes. "Het effect is altijd maar tijdelijk. Bovendien kunnen er ook nevenwerkingen zijn. Sommige mensen worden door slaapgebrek net manisch. Dat kan natuurlijk niet de bedoeling zijn.”

Wie worstelt met een depressie, kan dus maar beter niet op eigen houtje gaan experimenteren. Daarvoor zijn de risico’s te groot. Maar als u níét depressief bent, is dit onderzoek misschien een geruststelling. Wanneer u nog eens 's nachts ligt te woelen, denk dan even aan de wondere effecten van waaktherapie. Ook zonder slaap voelt u zich morgen misschien prima.