Meest recent

    100 jaar geleden: Vuurpeloton executeert danseres en courtisane Mata Hari

    Op 15 oktober 1917 wordt de danseres en courtisane Mata Hari (41) door een Frans vuurpeloton doodgeschoten. Het is de slotscène van een onwaarschijnlijk verhaal rond sensualiteit, geld en spionage. 

    Fries Museum

    Geen enkele vrouw die in de Eerste Wereldoorlog voor het vuurpeloton stierf, is zo bekend als Mata Hari, behalve dan Edith Cavell.  Maar terwijl Edith Cavell precies door haar tragische dood wereldberoemd werd, was Mata Hari al voor haar dood een levende legende.

    Mata Hari’s roem dateert van 1905, toen ze in Parijs voor een select publiek iets opvoerde wat geacht werd een rituele dans uit de hindoe-eredienst te zijn. De opvoering maakte grote indruk op de aanwezigen, niet in het minst omdat ze daarbij een heuse striptease opvoerde. 

    Wie was ze? Ze beweerde de dochter van een Indische brahmaan te zijn, die was ingewijd als tempeldanseres. Later zei ze van Java te komen, of een Nederlandse te zijn die afstamde van een Javaanse prinses. Ze noemde zich ook Lady Mac Leod en zei getrouwd te zijn met een Schotse edelman.

    De werkelijkheid was prozaïscher. Margaretha Zelle, zoals ze in werkelijkheid heette, was de dochter van een welgestelde hoedenmaker uit Leeuwarden. En haar ex-man heette Mac Leod, maar was een onopvallende Nederlandse officier. Ze had met hem een vijftal jaar op Java doorgebracht.

    Haar huwelijk met de veel oudere officier (ze zou haar hele leven voor officieren vallen) was geen succes geweest. Kort na hun terugkeer in Nederland verliet ze hem voorgoed en ging naar Parijs om haar geluk te proberen. Na het aanvankelijk schildermodel en acrobate te zijn geweest, wist ze "le Tout-Paris" te veroveren met haar gewaagde exotisch-erotische dansen.

    Eerst gaf ze privévoorstellingen in een kring van bewonderaars, maar al snel bood een impresario haar contracten aan in het professionele circuit. Ze trad op in balletten en opera’s . Daarbij verdiende ze enorme bedragen,  zodat ze er een luxueuze levensstijl op kon nahouden. Bovendien liet ze zich als een demi-mondaine onderhouden door rijke mannen die voor haar charmes vielen. 

    Haar succes had echter grenzen. Ze slaagde er zelfs in op te treden in de Scala van Milaan, maar de critici hadden door dat ze geen professionele ballerina was. Een sollicitatie bij Diaghilev voor zijn befaamde "Ballets Russes" liep uit op niets. 

    Ze onderbrak bovendien haar danscarrière regelmatig voor een langdurig verblijf bij rijke minnaars. Zo bracht ze bijna een jaar door op het landgoed van een Duitse officier. Iets wat haar later zou worden verweten. In de laatste jaren voor de oorlog was haar ster gaan tanen. Ze moest aan de bak komen met privévoorstellingen of populaire revues en shows, zoals in de Folies Bergère.

    “De première van Mata Hari, de originele en zeer kundige danseres, in de Folies-Bergère, was een groot succes”. Het Parijse theatertijdschrift Comoedia, 29 juni 1913 (BnF, Gallica)

    Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, is Mata Hari in Berlijn, waar ze een nieuwe show voorbereidt.  Ze wil meteen naar Parijs terugkeren, maar raakt niet uit Duitsland weg. Niet zonder moeilijkheden bereikt ze uiteindelijk Nederland. Haar bagage, met kostbare bontjassen, moest ze achterlaten. 

    Ze is al jaren niet meer in haar geboorteland geweest, maar ook hier vindt ze snel rijke "beschermheren". Voor het eerst en het laatst houdt ze voorstellingen in Nederland. In 1915 gaat ze opnieuw naar Parijs. Doordat het front door België en Noord-Frankrijk loopt, moet ze daarvoor over zee reizen, via Engeland.  Maar in Parijs lukt het haar niet meer om nog op te treden. De tijden zijn veranderd. 

    Foto's uit het Album Reutlinger, BnF Gallica

    Begin 1916 is ze opnieuw in Nederland, maar in mei van dat jaar wil ze opnieuw naar Parijs. Vanaf dan wordt het verdacht. De Britse autoriteiten weigeren haar een visum. Daardoor moet ze Parijs bereiken door eerst per schip naar het neutrale Spanje te reizen. Daar mag ze aanvankelijk Frankrijk niet binnen.

    Slechts door de tussenkomst van de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken – die ze persoonlijk kent – lukt het haar om de grens te overschrijden. Maar ze wordt voortdurend door de Franse politie in de gaten gehouden. Parijs is in de oorlogstijd vol uniformen van diverse nationaliteiten. Mata Hari profiteert ervan en is vrijwel voortdurend te zien in gezelschap van een officier. Met de knappe Russische kapitein Vadim de Massiloff begint ze een hartstochtelijke relatie. Haar grootste liefde, beweert ze.  

    This content is subject to copyright.

    In juli 1916 wil ze om gezondheidsredenen naar het bekende Franse kuuroord Vittel, dat in een door het leger gecontroleerd gebied ligt. Daarvoor heeft ze een militair vrijgeleide nodig. Om dat te bekomen, stapt ze, op aanraden van een bevriende officier, naar kapitein Ladoux van de contraspionage.

    Ze verklaart hem erg van Frankrijk te houden, waarop Ladoux haar vraagt of ze dan niet voor de Franse geheime dienst wil werken. Na enkele weken gaat ze op het voorstel in. Later zal ze zeggen dat haar geliefde Massiloff haar intussen ten huwelijk vroeg. Ze zou toen snel veel geld willen verdienen om zorgeloos met hem te kunnen leven en niet meer van rijke minnaars af te hangen. 

    Van links naar rechts: kapitein Georges Ladoux, van het Deuxième Bureau, de Franse militaire geheime dienst, die Mata Hari “aan de galg praatte"; kapitein Pierre Bouchardon, die het onderzoek tegen Mata Hari voerde

    Ze vraagt Ladoux een onwaarschijnlijk hoog bedrag voor haar diensten. Ze is nu eenmaal Mata Hari en ze is ervan overtuigd dat ze door haar charmes grote militaire of diplomatieke geheimen van hooggeplaatsten kan bekomen. Of Ladoux haar echt serieus heeft genomen, is nog maar de vraag, ook al omdat ze niet van plan is gewoon inlichtingenwerk te doen. 

    Met Ladoux’ instemming, maar zonder duidelijke afspraken, beslist ze naar Nederland terug te keren, waar ze zou wachten op instructies. Ze zou naar bezet België gaan om daar Duitse generaals te  ontmoeten. Maar als ze vanuit Spanje naar Nederland vaart, wordt haar schip door de Britten tegengehouden.

    Mata Hari wordt voor verhoor naar Londen meegenomen. Men houdt haar voor een beruchte Duitse spionne die in Spanje opereert. Het misverstand wordt snel opgehelderd, maar ze wordt naar Spanje teruggestuurd. 

    This content is subject to copyright.

    Daar doet ze eigenaardige dingen. In Madrid bezoekt ze meermalen de militaire attaché van de Duitse ambassade, majoor Kalle. Intussen zegt ze de Franse militaire attaché dat ze Kalle aan het verleiden is. Later deelt ze hem enkele inlichtingen mee die ze van Kalle heeft ontfutseld. Die contacten verlopen erg indiscreet, terwijl Madrid wemelt van spionnen. 

    Begin 1917 is ze weer in Parijs . Daar loopt het mis. Ladoux wil haar eerst niet ontvangen, en als ze dan toch tot hem doordringt, zegt hij niets te weten van de informatie die ze in Madrid heeft verworven.  Intussen beginnen haar bevriende officieren haar te mijden. Zelfs Massiloff heeft van zijn superieuren vernomen dat ze een "gevaarlijke avonturierster" is.

    Foto’s genomen van Mata Hari bij haar arrestatie en rechts haar advocaat Edouard Clunet  

    Op 13 februari 1917 wordt Mata Hari gearresteerd. Van haar luxueuze Parijse hotelkamer wordt ze overgebracht naar een sombere cel. Het voedsel is er zo slecht dat ze vaak weigert te eten. 

    Maandenlang wordt ze door een Franse officier ondervraagd. Hij beschuldigt haar ervan een agente in Duitse dienst te zijn. Hij kent zelfs haar codenaam: H21. Haar omgang met Geallieerde officieren was verdacht. Bij haar bezoek aan Kalle zou ze hem inlichtingen hebben  bezorgd. Ze zou meermalen geld hebben ontvangen van de Duitsers, onder meer via cheques die haar vanuit Nederland werden toegezonden. 

    In het begin ontkent ze alles. De cheques kwamen van haar Nederlandse  minnaar. Via een omweg, want haar relatie moest geheim blijven. Op geen enkel ogenblik weet ze haar ondervrager echter te overtuigen. Na enkele maanden draait ze bij. Gedeeltelijk.

    Ze bekent dat een Duitse consul in Nederland haar een forse som heeft aangeboden om voor Duitsland te werken. Ze aanvaardde het geld, maar enkel als compensatie voor het kostbare bont dat ze in Duitsland moest achterlaten. Ze wilde niet echt spioneren en ze heeft dat nooit gedaan. Uiteraard gelooft men haar niet. Door haar bekentenis geeft ze bovendien toe schuldig te zijn aan "verstandhouding met de vijand", wat net als spionage met de dood wordt gestraft.  

    De Parijse kranten Le Petit Journal en L’Intransigeant brengen het nieuws van de executie op hun voorpagina. Het verslag in L’Intransigeant is gecensureerd; vermoedelijk vond de censor het niet gepast te melden dat ze bij haar executie een blinddoek had geweigerd en zeer rustig en beheerst was gebleven ( BnF, Gallica)

    Als Mata Hari in juli 1917, prachtig gekleed, voor een Franse krijgsraad verschijnt, verloopt de zitting achter gesloten deuren. Ze blijft hartstochtelijk beweren dat ze nooit voor de Duitsers gespioneerd heeft. Niettemin wordt ze op alle punten schuldig verklaard en ter dood veroordeeld. 

    Sommigen dringen aan op gratie voor haar. De sfeer in Frankrijk is echter niet van die aard om genadig te zijn. De militaire toestand is rampzalig, en stakingen en muiterijen maken het nog erger.  Overal is sprake van verraad, zeker na de arrestatie van de avonturier Bolo Pacha, die geld van de Duitsers kreeg. En spionage in oorlogstijd kan gevolgen hebben voor duizenden mensenlevens. 

    This content is subject to copyright.

    Mata Hari wordt uit haar cel gehaald op de dag van de executie; uit de film van 1931 met Greta Garbo in de hoofdrol (Getty Images)

    In de vroege ochtend van 15 oktober wordt Mata Hari uit haar cel gehaald. Ze schrikt erg als ze hoort dat haar gratie is geweigerd, maar gedraagt zich bijzonder moedig. Voor het executiepeloton weigert ze een blinddoek. Ook als ze sterft, is ze elegant gekleed. 

    Later zullen documenten van de Duitse inlichtingendienst worden ontdekt waarin Mata Hari inderdaad wordt vermeld als agente H21. Maar nergens is aangetoond dat ze ooit belangrijke informatie heeft geleverd. Haar nonchalante en indiscrete manier van optreden, was hoe dan ook niet de stijl van een spionne. Mata Hari werd door haar dood geen martelares, maar wel een mythe, doorspekt met erotiek en geheimzinnigheid.

    Keystone-France/Gamma-Rapho

    De executie in de film Mata Hari uit 1964, met Jeanne Moreau in de hoofdrol