Meest recent

    Leeuwarden toont Mata Hari als cultureel en vrouwelijk icoon

    In het Fries Museum in Leeuwarden is de tentoonstelling “Mata Hari, de mythe en het meisje” geopend. Die toont het bewogen leven van Margareta Zelle, alias Mata Hari, de “Nachtwacht” van Friesland, na Cleopatra allicht de eerste vrouw in de geschiedenis die van zichzelf een “merk” heeft gemaakt. Hoewel ze uit Leeuwarden afkomstig was, kon ze zowat heel Europa laten geloven dat ze een Javaanse prinses was, een dansende hindoe-priesteres. De tentoonstelling is een aanloop naar “Leeuwarden-Friesland Europese culturele hoofdstad 2018”.

    Een ongelukkig slachtoffer van het menselijk leven

    Mata Hari was uitstekend in talen, kon een intelligente conversatie gaande houden, ze charmeerde en verleidde. Hoewel een militair in een knap uniform haar favoriete mannentype was, wist ze over de concrete oorlog niets. Dat was een soort toneel waar dappere mannen operette-gevechten voerden. Ze kwam nooit aan het front, ontmoette niet één oorlogsgewonde. 

    Ze was babbelziek, argeloos en onvoorzichtig. Op het hoofdkussen ontlokte ze majoor X strategische geheimpjes, die ze onder de lakens bij kolonel Y verklapte. Spannend! Erg belangrijk was dat allemaal niet, het valt te betwijfelen of haar “spionage” het front een centimeter heeft verlegd, de vrede een minuut dichter of verder bracht, of ergens ‘n leven spaarde of inkortte. 

    Het Judas-einde dat ze verdiende, de slotscène van een onchristelijke tragicomedienne.

    De tentoonstelling in Het Fries museum in Leeuwarden opent met de tragische dood van Margareta Zelle. We zien foto’s, authentieke documenten en verslagen, hysterische reacties in de pers. 

    De expositie toont dan chronologisch het leven van Margareta Zelle (1876-1917). Het is een raadsel hoe ze daar in het hoge noorden van Nederland aan die donkere huid, die felle bruine ogen en dat zwarte haar kwam. Op een paar foto’s met vriendinnetjes valt haar exotische verschijning meteen op, een eigenaardigheid van de genetica.

    Een orchidee in een veld vol paardenbloemen.

    Haar vader was een welstellende hoedenmaker, het winkelpand bleef bewaard. Op feestdagen paradeerde hij in een protserig uniform. Het verklaart waarom Maragreta later liever met een arme officier dan met een rijke bankier naar bed ging.  

    Margareta  begon een opleiding tot kleuterjuf maar ze verleidde de directeur en vloog buiten. Het was het eerste wapenfeit  van de archetypische femme-très-fatale. Als achttienjarige ging ze in op een huwelijksadvertentie van een zekere kapitein Rudolph MacLeod, een twintig jaar oudere Schots-Nederlandse officier. 

    Holland benauwt me; leven wil ik, als een vlinder in de zon.  

    Javaans meisje

    MacLeod nam haar mee naar de kolonie Nederlands Oost-Indië, nu Indonesië, in Max Havelaar-tijden. Het koppel kreeg twee kinderen, die jong stierven. MacLeod evolueerde tot een jaloerse machtswellusteling, dronkaard, rokkenjager. Maragreta had een patservader, later een patserechtgenoot. 

    In Leeuwarden was ze een weinig talentrijke leerlinge aan de dansschool. Op Java leerde ze de  symbolische religieuze dansen kennen, de mooie gewaden, attributen en sieraden. Een zaal van de tentoonstelling is gewijd aan die authentieke 19de eeuwse Indonesische cultuur. Het Fries museum komt hier in de buurt van Europalia Indonesië. 

    Een nieuwe Salomé

    Margareta verloor de vechtscheiding, ze reisde alleen naar Nederland, en vandaar naar Parijs. In kroegen en kleine cabarets bracht ze, begeleid door nep-gamelanmuziek, een sterk vereenvoudigde bijna parodische maar veel erotischer versie van wat ze op Java had gezien, een soort exotische sluierdans à la Salomé.  Ze koos de schuilnaam Mata Hari, Javaans voor “oog van de dageraad", of "de zon". 

    Mata Hari danst naakt, maar je kan niet zeggen dat ze onfatsoenlijk is.  

    Naar die bars van laag allooi en kabardoesjkes en circussen kwamen ook wel eens talentenjagers of chiquere figuren die om wat voor reden dan ook graag afdaalden in oorden van goedkope zonde. En kunstschilders. Ze werd ook model.

    Vanaf zowat 1904 ging het snel. Uiteindelijk stond ze op het podium van grote balletzalen, en van de opera. Tot in Rome en Wenen. En dat alles zonder impresario of manager of agent, laat staan pooier of souteneur. Dat was haar grote talent. Goed dansen deed ze nog altijd niet. Geen enkele ernstige choreograaf of filmregisseur engageerde haar. Er zijn geen bewegende beelden van Mata Hari, en hoe haar stem klonk kunnen we alleen maar gissen. Maar foto’s zijn er bij de vleet. 

    Ik wist niet dat ik er zo goed uitzag.

    In een zaal van het Fries museum is er een visuele evocatie van haar sluierdans. Op transparante doeken danst een mooie vrouw die op Margareta lijkt haar “karakterdans”, in kleur, je kan er als toeschouwer middenin lopen.  

    Mata Hari hield alles goed bij, ze had plakalbums en mappen met persknipsels, brieven en dagboeken, gedichten en fanmail, ze registreerde haar netwerking. En heel veel bleef bewaard. Ook juwelen en prullaria. Gesneden en belegd brood voor wie een tentoonstelling opbouwt. Er is ook een prachtig olieverfportret door de gerenommeerde schilder Isaac Israels. Jammer dat het portret van John Singer Sargent er niet hangt. 

    Een legende is geboren

    Er zijn zeker tien films en feuilletons gedraaid, met sterren als Asta Nielsen, Marlene Dietrich, Greta Garbo, Zsa Zsa Gabor, Jeanne Moreau, Josine van Dalsum,  Sylvia Kristel en Maruschka Detmers, in geromantiseerde versies die soms erg ver afweken van de werkelijkheid. Alsof de scenarioschrijvers nog altijd geloofden dat ze een Javaanse prinses was. Vreemd, geen enkele van die films had echt succes. Al evenmin het toneelstuk dat  Herman van Veen over haar schreef. 

    Als er ooit een vrouw was aan wie veel zo niet alles vergeven moet worden, dan is zij het.

    Tegen de aanloop van de eerste wereldoorlog taande haar ster. Ze verzilverde haar succes in salons van invloedrijke mannen, meestal militairen. Het gaf haar de kans in weelde te leven, zich nog altijd te laten verwennen. Maar het pad liep letterlijk dood. Ik vraag me af: als ze niet geëxecuteerd zou zijn, zouden we dan nu nog over haar spreken? 

    Belga

    Leeuwarden-Friesland culturele hoofdstad 2018

    De Mata Hari-projecten zijn de aanloop naar Leeuwarden als Europese culturele hoofdstad, samen met La Valletta. Friesland zet in op eigen grote namen, naast Mata Hari onder meer M.C Escher, Mondriaan, maar ook het dadaïsme, de absurde grappige pre-surrealistische kunststroming die op impuls van Kurt Schwitters alhier werd opgedoekt.

    Het wordt een sobere, duurzame Culturele Hoofdstad, met veel lokale consultaties, landschapskunst, een beweging van onderen uit. In de 11 steden komt er een nieuwe fontein, als een ontmoetingsplaats. Leeuwarden ligt met de trein een goede vier uur van België. Als er nu ook eens een Elstedentocht georganiseerd zou kunnen worden…