De Iraanse ayatollah Khamenei prijkt op de achterruit van een sjiitische legerpick-up in de regio rond Mosul.

Wie krijgt de brokstukken van het "kalifaat"?

Ergens tussen het puin van Raqqa en Mosul ligt ook de droom van het “kalifaat”. In jihadi-kringen, onder de strijdende partijen en bij de buurlanden stellen ze zich nu allemaal dezelfde vraag: wat nu? In het laatste deel van onze driedelige reeks vragen we ons af hoe Syrië en Irak er binnen enkele jaren uit zullen zien.

Vaststelling: waar ooit het “kalifaat” was, zit nu een gat in de landkaart, en daarmee ook in de grens tussen Irak en Syrië die er al sinds 1916 lag. Het verdrag van Sykes-Picot heeft zijn honderdste verjaardag net niet gehaald. 

Intussen heeft elk van de partijen die zich mengde in de strijd tegen IS, wel een idee van waar de nieuwe grenzen moeten liggen, en welke dat dan wel moeten zijn. Allemaal willen ze een deel van de koek die het post-kalifaat is. 

Het moet gezegd: zelfs zonder IS hadden die oude grenzen en zekerheden het ooit eens moeten begeven. Ze waren al vermolmd door de autonomie die de Iraakse Koerden in 2005 verkregen hadden, en door de groeiende onvrede van de soennieten in het noorden van het land onder een sjiitisch bewind dat hen marginaliseerde.

IS heeft de tik gegeven tegen een rij dominosteentjes die al lang voor zijn komst opgesteld stond. 

Heersers met onuitgesproken dromen

Worden de vragende partijen van vóór de komst van IS ook de winnaars van het post-kalifaat? De soenniet en de Koerd in de straat?

Niet noodzakelijk. De grote winst zal zich afspelen op geopolitiek vlak, enkele niveaus boven hun hoofden. “Elke heerser in de regio heeft nu zo z’n eigen grootse dromen”, merkt conflictjournalist Rudi Vranckx op. “Maar niemand spreekt ze uit. De ayatollahs in Iran hebben ze, het koningshuis in Saudi-Arabië ook." 

En zelfs koning Abdullah II van Jordanië. In 2011 al, lang voor Syrië het bodemloze bloedbad van vandaag werd, was de Jordaanse koning de eerste Arabische leider om zich uit te spreken tegen Assad, en vóór een nieuwe orde in Syrië: “In Assads plaats zou ik aftreden en verzekeren dat wie na me komt, de kans krijgt om het status-quo te veranderen”. Droomt hij van een groot soennitisch rijk, zo een dat zijn voorvaderen ten tijde van Sykes-Picot ontzegd is? 

Sjiitische cirkel

Vooral Iran is goed op weg om met zijn milities, die onder de vlag van het Iraakse leger (maar nog veel vaker de wapperende vlaggen met de portretten van de allereerste sjiitische imams) meevochten tegen IS, een sjiitische as uit te bouwen die loopt van Teheran via Bagdad en Mosul, helemaal tot aan de poorten van Aleppo en zelfs de Middellandse Zee.

De sjiitische Hashd Al-Shabi-milities vochten onder het Iraakse leger mee tegen IS.

“Dan moet je weten dat de onvrede van de soennieten in het noorden van Irak, die niet langer onder het sjiitische bestuur van Bagdad wilden leven, net de voedingsbodem was voor IS”, merkt Vranckx op. “Maar momenteel wijst niets erop dat ze deze keer wél ernstig genomen worden. De Amerikanen houden bijvoorbeeld veel liever eerste minister Abadi in het zadel, een sjiiet die zich weliswaar nog redelijk gematigd opstelt tegenover de soennieten in zijn land maar bij hen niet populair is. Het alternatief is immers zijn veel radicalere voorganger Maliki, die met steun van Iran de boel heeft laten verrotten.”  

Er zijn krachten in gang gezet die een even grote impact als Sykes-Picot kunnen hebben

In Syrië staan die sjiitische milities op dit eigenste moment neus aan neus met de Koerdische YPG-strijders die mee Raqqa veroverd hebben en hun Arabische SDF-bondgenoten. Het is te zeggen: met de Eufraat tussen hen in, die een de facto nieuwe grens is geworden. Alles ten noorden van die iconische rivier is op dit moment Koerdisch, het zuiden is onder sjiitische - en dus Iraanse - controle.

Daags nadien herinnerden grote affiches in het straatbeeld nog steeds aan het Koerdische referendum voor onafhankelijkheid.
Vincent Merckx / VRT

In het noorden van Irak leven ze dan weer op gespannen voet met de Koerden, waarop ze in opdracht van Bagdad de belangrijke olieregio rond Kirkuk heroverden na het referendum eind vorige maand, en daarbij ook bepaald driest te werk gingen.

Nostalgie

De traditionele grootmachten, de VS en Rusland, houden de situatie met argusogen in de gaten. Als het aan hen ligt, wordt alles gewoon weer zoals het was. De oude toestand kennen ze immers en hebben ze nog min of meer in de hand - of dat denken ze toch. 

Niet dat ze zich afzijdig houden. Rusland ondersteunt het Syrische leger militair, terwijl de Amerikanen de Koerdische strijders trainen en bewapenen en de anti-IS-coalitie zowel in Syrië als Irak aanstuurde, enkele linies achter de frontlijn. 

Een Amerikaanse legerbasis in Irak. De VS zouden nog het liefst hebben dat in de regio alles weer wordt zoals het voor IS was.

Terwijl de Russische loyaliteit het voordeel van de duidelijkheid heeft - in één woord: pro-Assad - is de evenwichtsoefening voor de Amerikanen een pak delicater. “Gaan ze de Koerden afwisselend blijven steunen en verraden, zoals onlangs weer met het referendum en Kirkuk?”, vraagt Vranckx zich af. “En misschien steunen ze met Abadi wel iemand die sowieso gedoemd is om te mislukken?”

En dan is er nog de rol van Israël, schuilend in de coulissen maar evengoed betrokken partij. Het is immers de aartsvijand van die andere grootmacht Iran en een potentiële bondgenoot van een onafhankelijke Koerdische staat in Irak, als het ooit zover komt.

Zoals vroeger wordt het nooit meer

Tot spijt van wie het benijdt, kristalliseren op dit eigenste moment nieuwe rijken in het vacuüm van het "kalifaat".

Of die nieuwe feitelijke grenzen ook landsgrenzen worden? Onmogelijk te zeggen, volgens Vranckx. “Het enige dat je met zekerheid kan stellen, is dat de nationalistische en seculiere regimes onder druk staan. Er zijn krachten in gang gezet die misschien wel een even grote impact als Sykes-Picot kunnen hebben.” 

“Maar we zullen ten vroegste binnen enkele jaren, en wie weet zelfs pas binnen een generatie, weten waar dat toe zal leiden.”

Dit is het slot van onze driedelige reeks De as van het kalifaat.  In de vorige afleveringen vroegen we ons af wie de nieuwe leider wordt van de internationale jihad en waar IS opnieuw voet aan de grond zal proberen te krijgen.

Meest gelezen