Meest recent

    Waarom u naar het "War Requiem" van Benjamin Britten moet luisteren

    Naar aanleiding van Wapenstilstand brengt het Concert­gebouw in Brugge het "War Requiem" van Benjamin Britten, werelderfgoed van vlammende en tegelijk ingetogen anti-oorlogsmuziek en -poëzie. 

    "War Requiem" zoek je tevergeefs in de jaarlijkse Klara top 100. En toch is dit werk een van de belangrijkste en interessantste composities uit de muziekgeschiedenis. Naar aanleiding van Wapenstilstand en in het kader van Gone West brengt het Concertgebouw Brugge twee uitvoeringen en een debat over oorlog en vrede.

    Coventry Cathedral

    Benjamin Britten werd begin jaren 60 uitgenodigd om muziek te schrijven voor de heropening van Saint Michael’s Cathedral van Coventry, in Engeland. Dat gebouw was tot een ruïne herleid in de Tweede Wereldoorlog. De brokstukken bleven symbolisch staan, en ernaast verrees een modern gebouw. Het was de opdracht waar componist Britten al een tijdje op zat te wachten: een magnum opus schrijven, doordesemd van zijn pacifisme en humanisme. 

    Koude oorlog

    "War Requiem" ging in première op 30 mei 1962.  Het waren spannende tijden; de Cubaanse rakettencrisis zou later dat jaar de wereld tot aan de rand van een atoomoorlog brengen. Hoe ironisch dat een universeel pacifistisch werk zelf het slachtoffer was van koude-oorlogsgedoe: voor de première mocht de Russische sopraan Galina Visjnevskaja de Sovjet-Unie niet verlaten. Ze werd vervangen door een Britse zangeres, maar zong een jaar later wel voor de beroemde eerste plaatopname.

    De twee andere solisten waren de Britse tenor Peter Pears, levenspartner en muze van Britten, en de Duitse bariton Dietrich Fischer-Dieskau, die zo overweldigd was door zijn emoties dat hij na afloop van het podium moest worden geholpen. Er was geen applaus, om de intense atmosfeer na de laatste noot niet kapot te maken.

    Anti-oorlogspoëzie

    Britten bracht artiesten uit voormalige vijandelijke staten samen in Coventry Cathedral, maar hij waagde zich muzikaal aan nog een groter experiment. "War Requiem" bestaat uit de delen van een traditionele Latijnse dodenmis (Sanctus, Dies irae…) maar die worden doorsneden met anti-oorlogsgedichten van war poet Wilfred Owen, die vlak voor Wapenstilstand 1918 alsnog sneuvelde aan het front in Noord-Frankrijk. 

    Geen heroïek in de verzen van Owen, maar wel een bittere aanklacht, en ook mededogen. Van hem zijn de wijze woorden dat het een leugen is om zoet en eervol te sterven voor het vaderland: "the old lie: dulce et decorum est pro patria mori". Op het einde van het "War Requiem" zingt de stervende soldaat: "I am the enemy you killed, my friend". De teksten grijpen dramatisch op elkaar in. De bazuinen van het laatste oordeel uit de Latijnse ritus plakt Benjamin Britten -tsjakka- aan de versregels van Owen over het klaroengeschal aan het front. 

    Niet voor niets schreef de componist deze verzen van Owen op het titelblad van de partituur:

    My subject is War, and the pity of War. The Poetry is in the pity … All a poet can do today is warn.

    "De duivel in de muziek"

    Ook muzikaal is het "War Requiem" een waagstuk. Britten gebruikt een tritonus als rode draad in het werk, een interval van hele noten dat sinds de middeleeuwen als des duivels werd bestempeld - niet toevallig maken ook onze vrienden van de heavy metal vaak gebruik van deze klankenconstellatie.

    Wat de bezetting betreft, trekt Britten alle registers open. Een groot symfonisch orkest én een kamerorkest, een koor én een jongenskoor én vocale solisten. Soms komen er zelfs twee dirigenten aan te pas. Het "War Requiem" is reusachtig luid en dreigend, de mokerslagen volgen elkaar op. Maar daar tegenover staan zeer ingehouden, ijle, bijna etherische passages die elke wervel in je ruggengraat beroeren.

    Het "War Requiem" was meteen een schot in de roos. Van de plaat werden de eerste vijf maanden 200.000 exemplaren verkocht. Du jamais vu voor hedendaagse klassieke muziek. Live-uitvoeringen blijven populair, zeker op bijzondere locaties.

    Britten in Ieper

    In 1967 was er een live-uitvoering in Ieper, een halve eeuw na de slag bij Passendale. Benjamin Britten dirigeerde zelf; koning Boudewijn en koningin Fabiola waren erbij (zie onderstaand archiefbeeld - zonder klank) en al wie daar toen bij betrokken was, herinnert zich dat als de dag van gisteren. Met één van hen mocht ik ooit eens de partituur inkijken, een jaw-dropping ervaring zoals dat zo mooi in het Engels heet. Toen onlangs een nieuwe compositie van Piet Swerts in première ging in Ieper, vergeleken sommige zangers dat met de ervaring uit hun kindertijd, als lid van het knapenkoor vijftig jaar geleden. 

    Geef ons vrede

    Mijn favoriete passage is het bizarre "Benedictus", waarvan de mystieke ingetogenheid plots aan flarden wordt gescheurd door slagwerk als kanonnengebulder. De oosters aandoende tonen van "dona nobis pacem" klimmen op hun ladder ook recht naar de hemel, weg uit de oorlogshel. Geef ons vrede. Vlammende anti-oorlogsmuziek, daar kunnen we vandaag de dag nog wel wat mee. Denk aan die muzikanten in Mosul die "Imagine" speelden.

    Hoe moeten we ons verhouden tot kunst die over oorlog en vrede gaat? Is dit een sublimatie, die het allemaal minder erg maakt? De kunstenaar die toch iets moois heeft gecreërd uit al dat bloed en die modder? Zeker. Britten heeft het verhevene van de Latijnse gezangen over engelen en hemelse vrede verknoopt met het aardse van de dichter in de loopgraaf. Maar tegelijk luister ik straks naar het "War Requiem" met onrust en kwaadheid. Omdat de menselijke soort nog altijd niet heeft begrepen dat er zo al genoeg lijden in de wereld is. Dat we er niet nog een portie aan moeten toevoegen. 

    "War Requiem" in het Concertgebouw in Brugge:

    op zaterdag 11 november:  uitvoering "War Requiem" door Bochumer Symphoniker, Rotterdam Symphony Chorus, Octopus Symfonisch Koor, Kinderkoor Opera Vlaanderen, dirigent Steven Sloane, sopraan Sarah-Jane Brandon, tenor Ben Johnson, bas Thomas Bauer.

    Online is het "War Requiem" integraal te beluisteren, met uitgebreid commentaar via www.warrequiem.org.

    Deze Video is beschikbaar op