Gevederd dinosaurusje had een schutkleur, strepen en een bandietenmasker rond de ogen

Sinosauropteryx is een kleine vleesetende dinosaurus, die een meter lang was en een kilo zwaar werd. Op zich niets bijzonders, maar Sinosauropteryx was helemaal bedekt met veren. En die waren zo goed bewaard, dat men nu ook het kleurpatroon haarfijn heeft kunnen reconstrueren: hij had een staart met rosbruine strepen, een schutkleur, en rond zijn ogen een bandieten- of "zorromasker", zoals een wasbeer of een klapekster.  

Toen Sinosauropteryx (Chinese reptielenvleugel) in 1996 zijn intrede deed in de wereld van de paleontologen, werd het kleine dinosaurusje meteen een sensatie. Het goed bewaarde fossiel toonde immers duidelijk dat Sinosauropteryx bedekt was met eenvoudige veren, en het was de eerste keer dat men dat zonder enige twijfel kon aantonen bij een dinosaurus die niet tot de Avialae behoorde, de vogels en hun nauwe varianten.  Er was nu volkomen onverwacht bewijs gevonden voor de al tientallen jaren verdedigde theorie dat ook kleine theropoden - tweebenige dinosaurussen - die geen vogels waren, een vederkleed konden hebben. 

De pluimen in de fossiele resten waren zo goed bewaard dat men er ook resten in heeft aangetroffen van pigmenten, en daardoor werd Sinosauropteryx in 2010 de eerste dinosaurus die niet tot de Avialae behoorde, waarvan het kleurpatroon werd gereconstrueerd.  

En nu hebben paleontologen van de University of Bristol die reconstructie nog verfijnd door de bewaard gebleven pluimen van drie fossiele exemplaren te analiseren. Hun bevindingen, die eerder deze week gepubliceerd zijn in "Current Biology", tonen dat de 126 miloen jaar oude Sinosauropteryx waarschijnlijk een camouflagepatroon vertoonde, met donkere kleuren op zijn rug die abrupt overgingen naar lichte kleuren in de buurt van de buik.

Dat patroon komt overeen met dat van moderne dieren die in een open omgeving leven, zoals gazellen in de savanne, of gaffelbokken op de Great Plains in de VS. 

"Het toont aan dat de wereld van de dinosaurussen niet zo gek veel verschilde van wat we ons vandaag de dag kunnen voorstellen", zei Fiann Smithwick aan "The New York Times". Smithwick is een doctorandus aan de University of Bristol en de belangrijkste auteur van de nieuwe studie.

De kleurtekening volgens de nieuwe studie. (Illustratie:  F. Smithwick, R. Nicholls, I. Cuthill, J. Vinther in Current Biology)
Gaffelbokken op de prairie met de typische bruine bovenkant  die abrupt overgaat in de lichte onderkant.

Omgekeerde schaduwwerking

Een paar jaar geleden ging de mentor van Smithwick, Jakob Vinther, naar China om er hoge resolutie beelden te maken van verschillende specimens van Sinosauropteryx met speciaal gepolariseerd licht, dat de kleuren tevoorschijn bracht.

De donkere pluimen, de enige die bewaard zijn in de fossielen, waren gevuld met melanine, het zelfde pigment dat ook onze huid en ons haar kleur geeft. Melanine is een taaie molecule die goed weerstaat aan bederf, en die in fossielen honderden miljoenen jaren kan overleven. 

Smithwick bracht de gekleurde pluimen in kaart op de fossielen, en ontdekte dat Sinosauropteryx bruinige pluimen had die zijn rug en zijden bedekten, en die ongeveer halfweg op het lichaam stopten. De rest van de pluimen was waarschijnlijk licht gekleurd, maar die zijn dus niet bewaard gebleven. 

Dit kleurpatroon is een vorm van camouflage die "omgekeerde schaduwwerking" (countershading) genoemd wordt, en bij Sinosauropteryx gebeurt de overgang van donker naar licht tamelijk hoog op het lichaam. Dat vormt een aanwijzing voor de omgeving waarin Sinosauropteryx leefde, zo zei Smithwick. 

Smithwick maakte 3D-modellen van het kleurpatroon van de dinosaurus, en testte die onder verschillende soorten licht om te zien waar ze het beste werkten als camouflage. Hij ontdekte dat het patroon het meeste nut had in een open omgeving waar het zonlicht recht van boven invalt, zonder al te veel hindernissen.  

Twee specimens van Sinosauropteryx met reconstructies waarop de veren zijn aangegeven (Illustratie: F. Smithwick, R. Nicholls, I. Cuthill, J. Vinther in Currenyt Biology).

Vervorming

Als zonlicht de bovenkant van een dier verlicht, blijft de onderkant in de schaduw, zei Smithwick. Dat betekent dat als een prooi of een roofdier naar het dier kijkt, die het dier ziet als een driedimensioneel object. Maar de tegenschaduwing of de omgekeerde schaduwwerking vervormt de schaduwen, zodat het dier minder driedimensioneel lijkt, en moeilijker op te merken valt.

Dieren die in open, grasachtige omgevingen leven, hebben een scherpe overgang van donker naar licht hoog op hun lichaam, terwijl dieren die in een bosachtig gebied leven, zoals herten, meestal een meer geleidelijke overgang hebben tussen donker en licht, die veel lager op hun lichaam ligt. Ook dat is een aanwijzing dat Sinosauropteryx, met de abrupte overgang van donker naar licht hoog op het lichaam, in een open omgeving leefde. 

De studie toont ook aan dat de omgekeerde schaduwwerking geen recente evolutionaire ontwikkeling is, maar integendeel een tijdloze camouflagetechniek.  

Twee schedels van Sinosauropteryx met een reconstructie van het kleurpatroon  (Illustratie: F. Smithwick, R. Nicholls, I. Cuthill, J. Vinther in Currenyt Biology).

Bandietenmasker

De donkere veren rond de ogen tonen aan volgens Smithwick dat Sinosauropteryx een "bandietenmasker" droeg, een donkere band over de ogen die we ook kennen van wasberen, rode panda's en klapeksters. 

Wetenschappers denken dat dieren die banden gebruiken om aan roofdieren te laten weten dat ze aggresief zijn, en dat er met hen niet te spotten valt. Maar Smithwick denkt dat Sinosauropteryx het masker eerder gebruikte als camouflage, of om niet verblind te worden, op dezelfde manier als atleten en soldaten donkere strepen onder hun ogen aanbrengen om te beletten dat het zonlicht weerkaatst wordt. 

De lange gestreepte staart ten slotte kan eveneens een waarschuwing aan roofdieren geweest zijn. 

Steve Brusatte, een paleontoloog aan de University of Edinburgh die niet betrokken was bij de nieuwe studie, zei dat het onderzoek de kennis over Sinosauropteryx flink vooruit helpt. "Vroeger wisten we al dat zijn verenkleed een levendig patroon had, deze studie toont aan dat het een tegenschaduwing had en zelfs strepen.", zo zei hij aan "The New York Times". "Die bevindingen ademen leven in deze dinosaurus." 

Een klapekster met het typische bandietenmasker (Foto:  Daniel Bastaja/Wikimedia Commons).
Een voorstelling van Sinosauropteryx volgens de laatste studie, die in een open omgeving een Dalinghosaurus gevangen heeft (Illustratie: F. Smithwick, R. Nicholls, I. Cuthill, J. Vinther in Currenyt Biology).

Meest gelezen