De dag die Europa voor altijd veranderde: 500 jaar geleden lanceert Maarten Luther zijn 95 stellingen

Vandaag is het precies 500 jaar geleden dat Maarten Luther met zijn 95 stellingen uitpakte. Hoewel het verhaal in mythes is gehuld, staat het bekend als het symbolische begin van het protestantisme.

Wittenberg, 31 oktober 1517. Gewapend met een hamer en spijkers baant een augustijnermonnik zich een weg naar de domkerk. Daar aangekomen nagelt hij een plakkaat aan de houten poort met daarop 95 stellingen waarmee hij zijn ongenoegen uit over de gang van zaken in de roomskatholieke kerk. Het protestantisme is geboren.

Zo gaat al 500 jaar het verhaal van Maarten Luther, de theoloog die aan de grondslag van de reformatie ligt. Geboren in 1483 in een familie van boeren en mijnwerkers schopte hij het aan het begin van de 16e eeuw tot hoogleraar theologie aan de universiteit van Wittenberg.

Op dat moment voeren de pausen in Rome al jaren een aflatenpolitiek om hun beleid en hun vele bouwwerken als de Sint-Pietersbasiliek te financieren (zie foto onder). Concreet kunnen gelovige katholieken hun zonden laten kwijtschelden in ruil voor een financiële gift. Berouw verdwijnt naar de achtergrond en misbruiken tieren welig.

Valven

Luther kan het niet meer aanzien en wil zijn ongenoegen laten blijken. Dat doet hij met zijn 95 stellingen, al verschilt de realiteit op verschillende punten met de mythe. "Hij heeft de stellingen wel degelijk geschreven, maar het is twijfelachtig dat hij die aan de vooravond van Allerheiligen met spijkers op de deur van de slotkerk van Wittenberg heeft genageld", zegt dominee Dick Wursten van de Protestantse Kerk van België in "Nieuwe feiten" op Radio 1.

"Luther schreef zijn stellingen als professor theologie en wou een academisch debat voeren binnen de universiteit van Wittenberg. De deuren van de kerk functioneerden in die tijd als de valven of het prikbord van de universiteit. Waarschijnlijk is hij met een klevende was naar de kerkdeur gegaan waar hij eerst wat andere briefjes heeft verwijderd om daar dan zijn plakkaat aan de hangen."

Excommunicatie

Hoewel zijn stellingen nadien snel verspreid raakten en zijn beoogde debat begon, was het volgens Wursten een andere daad die Luther op 31 oktober 1517 stelde die echt een mijlpaal voor het protestantisme markeerde. "Hij schreef zijn ergernis over het functioneren van de roomskatholieke kerk in een brief aan de aartsbisschop die voor zijn regio verantwoordelijk was. Daarin riep hij hem op de aflatenhandel aan banden te leggen en zich te bezinnen over de vraag of de kerk goed bezig was door zo over schuld en boete te spreken. Dat is de ware geboorte van het protestantisme."

De gevolgen van zijn 95 stellingen en zijn brief aan de aartsbisschop bleven niet uit voor Luther. In 1521 zag hij zich door paus Leo X geëxcommuniceerd of buiten de kerk gezet. Later dat jaar volgde de rijksban uit het Heilig Roomse Rijk door keizer Karel V. Omgekeerd kozen veel Duitse vorsten zijn kant, vaak uit opportunisme om zo aan de controle van zowel paus als keizer te ontsnappen. Zo nam Frederik III van Saksen hem in bescherming.

Sola scriptura

Ideologisch wou Luther terugkeren naar het woord van de bijbel dat hij als de essentie van het christelijke geloof zag. Volgens hem was de macht van de paus hieraan ondergeschikt, sola scriptura! In 1525 trouwde hij met een voormalige non en stichtte hij zo het reformatorische gezin. Later vertaalde hij de bijbel naar het Duits, een vertaling die dankzij de recent uitgevonden boekdrukkunst wijdverspreid raakte.

Luther stierf op 18 februari 1546 in zijn geboortestad Eisleben, maar de gevolgen van zijn leer laten zich tot vandaag gelden. Het protestantisme ontwikkelde zich in de 16e eeuw tot een volwaardige godsdienst met tal van vertakkingen. Zo scheurde ook koning Hendrik VIII van Engeland zich van Rome af om zijn eigen anglicaanse kerk te stichten.

De reactie van Rome en roomskatholieke heersers bleef niet uit. Zij zetten een heuse contrareformatie op touw die enerzijds een explosie van kunst veroorzaakte met grote namen als Peter Paul Rubens en anderzijds tot tal van "heilige" oorlogen leidde met verregaande geopolitieke gevolgen die de koers van Europa en de rest van de wereld voor altijd veranderden.