Een Tapanuli orang-oetan in het Batang Toru Ecosystem in het noorden van Sumatra. Sumatran Orangutan Conservation Programme

Nieuwe soort orang-oetan ontdekt in Indonesië

Een internationaal team van onderzoekers heeft een nieuwe soort orang-oetan ontdekt in het noorden van het Indonesische eiland Sumatra, de Tapanuli orang-oetan. Van de nieuwe soort zijn er nog maar 800 exemplaren over, benadrukken de onderzoekers, en er zijn dringend maatregelen nodig om deze mensapen te beschermen. 

De nieuwe soort is de Tapanuli-orang-oetan, genoemd naar de drie districten in het noorden van Sumatra waar hij voorkomt, Noord-, Centraal- en Zuid-Tapanuli. Het gaat om een geïsoleerde populatie van zo'n 800 exemplaren die leven in de Batang Toru-regio. 

De ontdekking brengt het aantal soorten orang-oetan op drie: de Sumatraanse orangoetan (Pongo abelii), de Borneose (Pongo pygmaeus) en nu de Tapanuli orang-oetan (Pongo tapanuliensis). Het aantal mensapensoorten komt nu op zeven: de drie orang-oetans, de westelijke en de oostelijke gorilla, de chimpansee en de bonobo. 

Het gaat om de eerste nieuwe mensapensoort sinds de ontdekking van de bonobo in 1929 in Congo, zeggen de onderzoekers. "Het gebeurt niet elke dag dat men een nieuwe soort mensaap vindt, wat deze ontdekking erg opwindend maakt", zei Michael Kuntzen van de universiteit van Zurich in Zwitserland, en een van de auteurs van de studie. "De mensapen worden nochtans tot de meest bestudeerde diersoorten ter wereld gerekend", zo voegde zijn teamgenoot Erik Meijaard van de Australian National University er aan toe. De nieuwe studie is gepubliceerd in Current Biology

Van alle mensapen klimmen de orang-oetans het meest in de bomen Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Oudste afstammingslijn

Het was in 1997 dat onderzoekers van de Australian National University op het spoor kwamen van de geïsoleerde populatie orang-oetans die in Batang Toru ten zuiden van het Toba-meer leefden. De eerste aanwijzingen dat deze orang-oetans aparte kenmerken hadden werden gevonden op het skelet van een volwassen mannetje dat in 2013 gedood werd. Bij een onderzoek van de schedel en de tanden stelden de onderzoekers een aantal unieke kenmerken vast. 

"We waren verrast te zien dat de kenmerken van de schedel echt verschilden van wat we tot dan toe vastgesteld hadden bij deze mensapen", zei Matt Nowak, een primatoloog van het Sumatran Orangutan Conservation Programme (SOCP). De schedel van de nieuwe soort is kleiner, en hun vacht blijkt ook meer gekroesd te zijn. 

En een analyse van het genoom - het geheel aan  genetische informatie - van 37 orang-oetans door onderzoekers van de universiteit van Zurich, toonde vervolgens aan dat de populatie van Batang Toru zich 3,4 miljoen jaar geleden afgesplitst heeft van de andere populaties ten noorden van het Toba-meer.  Dat is veel vroeger dan de splitsing tussen de twee andere tot nu toe erkende soorten, die van Borneo en Sumatra, die slechts 674.000 jaar geleden uit elkaar gingen. 

"De orang-oetans van Batang Toru lijken de directe afstammelingen te zijn van de eerste orang-oetans die vanuit het vasteland van Azië gemigreerd zijn, en ze vormen daarmee de oudste afstammingslijn van deze apen", zei Alexander Nater van de universiteit van Zurich, een van de mede-auteurs van de nieuwe studie. 

Het verspreidingsgebied van de nieuwe soort in het noorden van Sumatra. De Tapanuli orang-oetan leeft ten zuiden van het Toru-meer,  en zit daarmee aan de zuidelijke grens van het verspreidingsgebied van de Sumatra orang-oetan.  (Illustratie:   A. Nater et al. in Current Biology (2017).

Meest bedreigde mensaap

De nieuw ontdekte soort is bijzonder kwetsbaar, benadrukken de onderzoekers, en met slechts 800 exemplaren is ze de meest met uitsterven bedreigde mensapensoort op de planeet.

"Als slechts 8 van de 800 overblijvende dieren elk jaar gedood worden of uit de groep worden weggehaald, kan de soort al uitsterven", zo zeggen de onderzoekers. "Als er niet snel maatregelen worden genomen om hun bosrijke leefomgeving, waarvan de oppervlakte in snel tempo vermindert, te beschermen, kunnen deze orang-oetans binnen enkele tientallen jaren verdwijnen", zo waarschuwt Matt Nowak, die bij de SOCP aan het hoofd stond van de studie. 

Volgens officiële schattingen is de beboste oppervlakte op Sumatra, het belangrijkste leefgebied van de orang-oetans, tussen 1985 en 2007 afgenomen met 60 procent, ten gevolge van houtkap, mijnbouw en het aanleggen van palmolie- en andere plantages. Veel van de overblijvende orang-oetan-populaties leven er in geïsoleerde stukjes bos tussen plantages. De apen zijn ook het slachtoffer van illegale jacht, en het komt ook steeds vaker tot conflicten tussen mensen en orang-oetans die zich aan de oogsten tegoed doen.

Het leefgebied van de Tapanuli orang-oetans is momenteel beperkt tot slecht duizend vierkante kilometer, en ook dat is verdeeld in twee grote delen en een klein "eilandje".  

Orang-oetans worden zo'n 1,10 tot 1,40 meter groot, en wegen tussen 40 en 80 kilogram. Ze hebben lange armen die bij een volwassen exemplaar een reikwijdte van wel 2 meter halen. De mannetjes zijn beduidend groter dan de vrouwtjes, en volwassen mannetjes hebben wangplaten die groter worden naarmate ze ouder worden, en waarmee ze hun dominantie over jongere mannetjes tonen. De mannetjes hebben ook keelzakken die hen toelaten zeer luid te roepen. Orang-oetans worden zo'n 30 tot 40 jaar oud. De jongen blijven verschillende jaren bij hun moeder, wat maakt dat de soort zich traag reproduceert: tussen twee geboortes liggen altijd verschillende jaren.  

Een volwassen mannetje met de typische wangplaten. Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.