Een opname uit de jaren 30 van de piramide van Cheops.

Wetenschappers ontdekken een grote ruimte in de piramide van Cheops

Onderzoekers hebben een grote, tot nu toe onbekende ruimte ontdekt in de piramide van Cheops, de grootste van de drie piramides in Gizeh. Ze gebruikten daarvoor nevenproducten van kosmische straling. Het is de eerste keer sinds de 19e eeuw dat een nieuwe ruimte ontdekt is in de Grote Piramide, en de vondst kan mogelijk helpen om een beter inzicht te krijgen in hoe het 4.500 jaar oude monument precies gebouwd werd.

De piramide van Cheops of de Grote Piramide is de oudste en de grootste van de drie piramiden van Gizeh, en is een van de zeven wereldwonderen uit de Oudheid. Ze is 139 meter hoog en 230 meter lang, en tot de voltooiing van de kathedraal van de Engelse stad Lincoln in 1311, was ze het hoogste gebouw ter wereld. Het bouwsel werd opgericht voor farao Cheops, die regeerde van 2509 tot 2483 v. C., en is opgetrokken uit meer dan 2 miljoen kalkstenen en granieten blokken.

Egyptologen waren er snel bij om te zeggen dat het zo goed  als uitgesloten is dat er in de nieuw ontdekte ruimte "schatten" zullen gevonden worden. "Er is nul procent kans op een verborgen grafkamer", zei Aidan Dobson, een egyptoloog aan de University of Bristol, die zich specialiseert in oude Egyptische graven, aan "Nature". Experten hopen wel dat de ontdekking een beter inzicht zal geven in de manier waarop de spectaculaire piramide precies gebouwd is. 

De locatie van de nieuw ontdekte ruimte (witte stippen) in de piramide (illustratie: ScanPyramids).

Interne kamers

Andere Egyptische piramiden uit deze tijd zijn gebouwd bovenop ondergrondse grafkamers, maar de piramide van Cheops bevat verschillende grote kamers in de bovengrondse structuur zelf. Dat zijn onder meer de zogenoemde Koningskamer, waarin nog steeds een stenen sarcofaag staat, de kleinere, lager gelegen Koninginnekamer, en een indrukwekkende hellende corridor naar de Koningskamer, die de Grote Gallerij genoemd wordt (zie illustratie boven). 

Die grote ruimtes in de piramide werden al in de 9e eeuw van onze tijdrekening ontdekt, en uitgebreid onderzocht door westerse archeologen in de 19e eeuw. Maar een aantal enthousiastelingen zijn zich steeds blijven afvragen of er niet nog andere, verborgen kamers in de piramide zouden zitten, of zelfs of de echte grafkamer van de farao mogelijk nog niet gevonden is. 

"Er zijn zo veel theorieën - leuke, maar ook krankzinnige", zei Mehdi Tayoubi aan "Nature". Tayoubi is de voorzitter van het Heritage Innovation Preservation instituut in Parijs, en hij is de mede-oprichter van een internationaal samenwerkingsverband dat Scan Pyramids heet. Scan Pyramids is opgericht om te onderzoeken of er verborgen ruimtes zitten in de piramiden, en het staat onder de supervisie van het Egyptische ministerie van Oudheden. De groep staat "neutraal" tegenover al de theorieën die de ronde doen, en gebruikt niet-invasieve methoden om te zoeken naar verborgen ruimtes, zodat er geen schade wordt toegebracht aan de onderzochte bouwwerken. 

Om als het ware "door" de Grote Piramide te kijken, gebruikten de onderzoekers een techniek die ontwikkeld is in de hoge-energie deeltjesfysica: ze volgden deeltjes die muonen genoemd worden, en die geproduceerd worden als kosmische straling op de atomen in de bovenste lagen van de atmosfeer botst. Zo'n 10.000 muonen regenen elke minuut neer op elke vierkante meter van het oppervlak van de aarde. Onderzoekers hebben zeer gevoelige muonendetectoren ontwikkeld om te gebruiken in deeltjesversnellers, maar ze zijn de laatste jaren ook al gebruikt om de innerlijke structuren bloot te leggen van vulkanen, en zelfs om de beschadigde structuur van de kernreactor in Fukushima te bestuderen. 

De onderzoekers stellen hun apparatuur op in de Koninginnekamer (foto's: ScanPyramids).
Zowel in de piramide als aan de buitenkant werden muonendetectoren opgesteld. Philippe Bourseiller Hip Institute

Muonen-kaarten

In december 2015 plaatsten fysicus Kunihiro Morishima van de Nagoya Universiteit in Japan en zijn collega's een reeks detectoren in de Koninginnekamer, waar ze de muonen zouden kunnen detecteren die van bovenaf door de piramide gaan. De deeltjes worden gedeeltelijk geabsorbeerd door steen, en dus zou een grote holle ruimte in de piramide er voor zorgen dat er meer muonen dan verwacht op de detectoren zouden invallen. 

Na verschillende maanden "hadden we een onverwacht resultaat", zei Tayoubi. Om het resultaat te controleren, gebruikten twee andere teams van natuurkundigen vervolgens andere types van muonendeetectoren die op andere plaatsen in de piramide en aan de buitenkant geplaatst werden. Het ging om teams van de Japanse High Energy Accelerator Research Organization in Tsukuba, en van het Commissariat à l'énergie atomique et aux énergies alternatives in Parijs. 

De drie teams vonden allemaal een grote, onverwachte, lege ruimte op dezelfde locatie, namelijk boven de Grote Gallerij. De resultaten werden vandaag gepubliceerd in "Nature". De ruimte is minstens 30 meter lang, en heeft een doorsnede die lijkt op die van de Grote Gallerij. "Het was een grote verrassing", zei Tayoubi. "We zijn zeer opgewonden." Ook de Vlaamse egyptologe Marleen De Meyer van de KU Leuven noemt de ontdekking verrassend. 

De kamer kan horizontaal georienteerd zijn, of ook hellend, zeggen de onderzoekers, en het is ook mogelijk dat ze bestaat uit twee kleinere ruimtes. Het doel ervan is niet bekend, maar Tayoubi stelt dat het een "tweede Grote Gallerij" zou kunnen zijn.  

Met zijn hoge plafonds die bestaan uit getrapte draagstenen, en zijn mysterieuze stenen banken is de Grote Gallerij "een van de meest fantastische kamers die ooit gebouwd zijn in de antieke wereld", zei Bob Brier aan "Nature". "Als er nog een blijkt te zijn, is dat echt wel nieuws". Brier is een egyptoloog aan de Long Island University in New York, en de mede-auteur van het book "The Secret of Great Pyramid" uit 2008. 

Voorstellingen van de Grote Gallerij in de "Description d'Egype".

Tal van theorieën

Het is zeer onwaarschijnlijk dat de pas ontdekte ruimte artefacten zou bevatten die iets te maken hebben met de begrafenis van de farao, aangezien er al een grafkamer gevonden is, met een sarcofaag er in, waarin de mummie van Cheops geplaatst zou zijn, zo zei egyptoloog Dodson. Zelf denkt hij eerder dat de ruimte een "verlichtingskamer" zou kunnen zijn, die bedoeld is om het gewicht te verminderen van de stenen die op de Grote Gallerij drukken, en zo de druk te verminderen. Dergelijke kamers zijn er boven de Koningskamer in de Grote Piramide, en ook in de piramide van de vader van Cheops, Snefroe, in Meidoem. 

Maar Colin Reader, een Britse geoloog en ingenieur die de piramiden bestudeerd heeft, stelt dat de nieuwe kamer te ver van de Grote Gallerij ligt om daarvoor te kunnen dienen. Hij vraagt zich af of de nieuwe ruimte niet naar een andere, hoger gelegen kamer zou kunnen leiden, net zoals de Grote Galerij naar de Koningskamer leidt. "Je zou dat moeten onderzoeken om het eventueel uit te sluiten", zo zei hij. 

Egyptoloog Brier heeft een derde theorie. In 2007 stelden hij en de Franse architect Jean-Pierre Houdin voor dat de Grote Galerij deel uitmaakt van een enorm systeem van tegengewichten. Gewichten die langs de Grote Galerij naar beneden gleden, zouden de zware granieten blokken waaruit de Koningskamer is opgebouwd, omhoog hebben kunnen tillen, zegt hij. En hij speculeert dat de nieuwe ruimte deel zou kunnen uitmaken van een tweede, hoger gelegen systeem van tegengewichten.  

De nieuwe resultaten lijken wel een andere theorie van Brier en Houdin te verwerpen, namelijk dat de bouwers van de piramide een interne helling gebruikt hebben om de blokken tot op de hoogste niveaus te krijgen. "Deze gegevens wijzen erop dat die helling er niet is", zei Brier. "Ik denk dat we daar verloren hebben."

De piramide van Chefren torent boven de Sfinx van Gizeh uit. (foto:  Soluvo/Wikimedia Commons)

Piramide van Chefren

Mehdi Tayoubi van Scan Pyramids zegt dat hij nu de piramide van Chefren wil gaan scannen, de op een na grootste piramide in Egypte. In de late jaren 60 heeft een team geleid door Nobelprijswinnaar voor fysica Luis Alvarez al muonenscans uitgevoerd in die piramide, maar met veel primitievere middelen, onder meer magnetische banden, dan men nu heeft. 

Het onderzoek van Alvarez leverde toen niets op, maar Tayoubi wijst er op dat de technologie sindsdien fel verfijnd is. "Ik denk dat Alvarez een echt visionaire kerel was", zei hij. "Hij had het juiste idee, maar misschien te vroeg. Onze droom is om Alvarez een eerbetoon te geven, en het Chefren-experiment opnieuw te doen, om na te gaan of hij gelijk had."

Volgens de Vlaamse egyptologe Marleen De Meyer zouden er ook plannen zijn om een gaatje te boren in de Grote Piramide om te kijken naar de pas ontdekte ruimte, maar het blijft afwachten of het Egyptische ministerie van Oudheden daar toestemming voor zal geven. Afgaande op het verleden lijkt dat niet erg waarschijnlijk. 

Video player inladen ...