Meest recent

    100 jaar geleden: Bolsjewieken grijpen de macht in Rusland

    Wat gebeurde deze week 100 jaar geleden? In Rusland hebben de Bolsjewieken de macht gegrepen. Ze willen vrede en hebben eenzijdig een wapenstilstand afgekondigd. Alle grote landeigendommen worden onteigend.

    In de Russische hoofdstad Petrograd hebben de bolsjewieken de macht overgenomen.

    In de loop van 7 november (25 oktober volgens de Russische kalender) heeft de Rode Garde, zoals de gewapende arbeidersmilities worden genoemd, alle belangrijke posten in de hoofdstad ingenomen. De centrale bank, de spoorwegstations, politiebureaus, posterijen, telegraafkantoren, de elektriciteitscentrale, de telefooncentrale, alles staat onder controle van het Militair-Revolutionair Comité van de Petrogradse Sovjet, en in feite van de bolsjewieken.

    Een verrassing is dit niet. De kranten publiceerden de voorbije dagen plannen voor een staatsgreep. En de spanning was te snijden. Het was het duidelijk dat de voorlopige regering van Kerenski vrijwel alle steun verloren had. Zelfs het pre-parlement, waar de bolsjewieken niet eens meer aan deelnemen, steunde de regering niet meer en vroeg vrede en verregaande hervormingen.

    This content is subject to copyright.

    Leden van de Rode Garde bewaken een telefooncentrale ( Getty Images)

    Het legergarnizoen van Petrograd steunde de machtsgreep. Ook de matrozen van de nabijgelegen marinebasis Kronstadt gaven hun medewerking.

    Het Winterpaleis, waar de voorlopige regering bijeen was, bleef voorlopig onbezet, maar werd wel volledig omsingeld door een groot aantal (meer dan 10.000) rode gardisten, soldaten en matrozen.  Het Militair-Revolutionair Comité eiste de overgave van de ministers, maar die weigerden.

    In de loop van de avond heeft de kruiser ‘Avrora’, die op de rivier de Neva tegenover het Winterpaleis voor anker ligt, het vuur geopend. Ook de kanonnen van de Peter- en Paulvesting begonnen het paleis te beschieten. Het gebouw liep maar weinig schade op.  

    Tekeningen uit een Russisch kinderboek uit 1930. Links, de bestorming van het Winterpaleis (die nooit heeft plaats gehad). Rechts, de kruiser 'Avrora' opent het vuur.

    Het paleis werd alleen verdedigd door twee compagnies kozakken, een aantal jonge militaire kadetten en 140 vrijwilligsters van het vrouwenbataljon. De kozakken waren ontstemd omdat ze aan de zijde van vrouwen moesten vechten. Omdat er geen bevoorrading was voorzien, liepen de meesten weg om ergens te gaan eten.

    Laat in de avond is de Rode Garde het paleis binnengestapt, waarbij nauwelijks weerstand werd geboden.  De belegerde ministers zaten als ratten in de val.  

    Premier Kerenski had eerder die dag het Winterpaleis verlaten en wist met een in beslag genomen auto van de Amerikaanse ambassade door alle wegversperringen te raken. Hij heeft buiten de stad loyale troepen vervoegd waarmee hij probeert de macht te behouden.  

    Vrijwilligsters van het vrouwenbataljon bij het Winterpaleis

    De ministers hebben zich zonder verzet laten arresteren. Sommige bestormers wilden hen ter plekke doden, maar hun aanvoerder, de bolsjewiek Antonov-Ovsejenko, wist dat te voorkomen en liet ze naar de Peter- en Paulvesting overbrengen.

    De hele verovering verliep gedisciplineerd, zonder veel slachtoffers of baldadigheden. De dagen daarop werden wel de enorme wijnkelders van het Winterpaleis geplunderd. De dronken plunderaars hebben toen heel wat vernielingen aangebracht en zelfs mensen vermoord.  

    De matrozen van de marinebasis Kronstadt in de straten van Petrograd

    Sovjet-congres bevestigt machtsovername

    In de avond van 7 november is in het Smolny-Instituut (een vroegere school voor meisjes van de Russische aristocratie) in Petrograd het Tweede Heelrussisch Congres van Sovjets begonnen.

    Zowat 670 gedelegeerden vertegenwoordigden 318 sovjets van arbeiders- en soldatenafgevaardigden uit het gehele land. De bolsjewieken waren het talrijkst. Met de steun van de linkervleugel van de socialisten-revolutionairen konden ze een meerderheid vormen en werd de bolsjewiek Kamenev tot voorzitter gekozen.

    Ook de bolsjewistische leider Lenin is op het congres verschenen. Hij heeft meer dan drie maanden ondergedoken geleefd.  

    Lenin op het Congres van Sovjets tijdens de Oktoberrevolutie. Dit schilderij dateert uit 1947, in volle Stalin-dictatuur, en is misleidend. Lenin droeg op dat moment geen snor of baard. Stalin staat meteen achter Lenin, en wordt zo veel belangrijker voorgesteld dan hij toen was, terwijl de prominente bolsjewieken Trotski en Kamenev ontbreken, hoewel ze een grote rol op het congres speelden. Ze vielen dan ook onder Stalin in ongenade….   

    Bij het begin van de vergadering waren de kanonschoten naar het Winterpaleis te horen. Een aantal mensjewieken en rechtse socialisten-revolutionairen protesteerden tegen deze “misdadige onderneming”. Ze liepen kwaad weg, waardoor ze de bolsjewieken vrij spel gaven.

    Het congres keurde dan ook de afzetting van de voorlopige regering goed. Alle macht gaat over op de sovjets.

    Toen de linkse mensjewiek Martov, een oude vriend van Lenin, nog vroeg om een coalitie van alle socialistische partijen, kreeg hij als antwoord van Trotski dat er geen compromis meer mogelijk is: “Jullie rol is uitgespeeld! Ga naar de plek waar jullie thuishoren : de vuilnisbelt van de geschiedenis”.  

    Lenin (aan het tafeltje) tussen andere jonge sociaal-democraten in 1898; zijn toenmalige vriend Martov zit rechts van hem

    Rusland krijgt Raad van Volkscommissarissen

    In Petrograd heeft het Heel-Russisch Congres van Sovjets een regering aangesteld. Ze krijgt de naam “Raad van Volkscommissarissen” en bestaat volledig uit bolsjewieken. De leden hebben de titel “volkscommissaris” in plaats van minister.

    De bolsjewistische leider Vladimir Iljitsj Lenin (47) wordt voorzitter van de raad en daarmee regeringschef.

    Lev Trotski (38), de briljante voorzitter van de Petrogradse Sovjet, wordt volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken.

    Een andere opvallende figuur in de nieuwe regering is Anatoli Loenatsjarski (41), die de portefeuille van Openbaar Onderwijs krijgt. Hij is een kunstcriticus, die het begrip “proletarische cultuur” heeft ontwikkeld en contacten heeft met avant-gardekunstenaars als Malevitsj en Chagall.  

    Van links naar rechts: Aleksandra Kollontaj, Lev Trotski en Josif Stalin

    Aleksandra Kollontaj (47) wordt als volkscommissaris voor Openbare Bijstand de eerste vrouw ter wereld die deel uitmaakt van een regering. Ze is een feministe die bekend raakte om haar verzet tegen de oorlog.

    De Georgiër Josif Stalin (39) krijgt als volkscommissaris voor Nationaliteiten de delicate taak om de vele nationale minderheden in Rusland een gepaste vorm van zelfbestuur te geven.

    Het lukt de nieuwe bewindslieden niet zomaar om hun gezag te doen erkennen. Kollontaj werd door de portier van haar ministerie aanvankelijk niet eens binnengelaten. Veel ambtenaren weigeren gewoon voor de bolsjewieken te werken. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn de hoge ambtenaren uit protest opgestapt.

    In de weken voor de machtsovername waren de Bolsjewieken en hun propaganda steeds nadrukkelijker aanwezig in de straten van Petrograd.

    Sovjetcongres stelt onmiddellijke vredesonderhandelingen voor

    De dag na zijn eerste bijeenkomst heeft het Congres van Sovjets unaniem twee drastische beslissingen genomen het decreet over de vrede en het decreet over het land. Beide teksten zijn door Lenin opgesteld.

    Het decreet over de vrede is een oproep “aan alle regeringen en volkeren van alle oorlogvoerende landen” om meteen onderhandelingen te beginnen over "een rechtvaardige en democratische vrede". 

    De nieuwe Russische regering schaft daarbij de geheime diplomatie af. Alle geheime verdragen die tot 7 november werden gesloten door "de regering van landheren en kapitalisten" zullen meteen worden bekendgemaakt.

    In de vredeswens van het nieuwe bewind zien deze karikaturen uit de Amerikaanse Los Angeles Herald vooral de hand van Duitsland, dat de bolsjewieken sterk heeft gesteund (13 en 24 november 1917).

    De nieuwe regering beseft dat ze niet eenzijdig de oorlog kan stoppen. Daarom stelt ze een wapenstilstand van minstens drie maanden voor. De tijd om "in alle beschaafde landen volksvergaderingen bijeen te roepen om over vredesvoorwaarden te praten."
    Eigenlijk hopen de bolsjewieken dat in andere oorlogvoerende landen snel revoluties uitbreken zoals in Rusland.
    Het decreet werd met een groot enthousiasme aangenomen. Meteen daarop hieven de aanwezigen de Internationale aan. Velen vielen in elkaars armen en dachten dat de oorlog afgelopen is.  

    "Nu het nieuwe bewind naar vrede streeft, is voor Rusland het einde van de donkere tunnel in zicht", volgens het Duitse Lustige Blätter (november 1917)

    Het decreet over het land is zo mogelijk nog radicaler. Het onteigent meteen alle grote landeigendommen van de adel, de kerk en de kloosters, zonder schadevergoedingen. De gronden worden voorlopig  beheerd door de sovjets van boerenafgevaardigden.

    Met dit decreet, dat een eerste stap moet vormen naar de volledige afschaffing van het privé-eigendom van grond, proberen de bolsjewieken hun aanhang bij de boeren te verschaffen. Ze steunen nu bijna volledig op de industriearbeiders.

    Niettegenstaande de smeekbede van zijn familie, is de jonge boer toch vastbesloten dienst te nemen, om de verworvenheden van het nieuwe bewind te verdedigen (National Library of Scotland, c 1918-1920

    Reacties buiten Rusland

    Buiten Rusland is de berichtgeving over wat daar gebeurt erg verward.
    De persberichten spreken elkaar tegen. Volgens de ene bron is Kerenski opgesloten, volgens de andere zou hij nog in vrijwel heel Rusland nog altijd de macht hebben.

    Opvallend is hoe weinig er van de bolsjewieken (vaak aangeduid als “maximalisten”) bekend is. Hun leider Lenin zou eigenlijk “Zederblum” heten, een duidelijk joodse naam. Ook verdenkingen dat hij een Duits agent is, keren vaak terug. Sommigen zien zelfs Duitse officieren onder zijn medewerkers. Dit alles is verzonnen. Zelfs de foto’s die van hem in de kranten verschijnen, kloppen niet.  

    Deze foto, verschenen in heel wat Franse kranten, zou Lenin en Trotski tonen terwijl zij het volk toespreken, maar zij zijn het duidelijk niet. Deze foto werd gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Donald Thompson, die nog andere 'nepfoto's' verspreidde.

    Een en ander is het gevolg van anarchie die in grote delen van Rusland heerst. Hele streken zijn vrijwel afgesneden van het centraal bestuur.  In veel steden zou worden geplunderd.

    Veel journalisten in Petrograd lijken nauwelijks te hebben beseft wat er gebeurd is. Het leven in de stad is de hele tijd vrij normaal verlopen. De trams reden, winkels en cinema’s waren gewoon open.

    Hoe dan ook staat de Geallieerde pers meestal zeer negatief tegenover de bolsjewistische staatsgreep. De vrees dat Rusland de strijd staakt, waardoor de Duitsers al hun legers in het westen kunnen inzetten, lijkt nu heel reëel.

    Ook deze karikaturen, uit het Britse Punch en het Franse Excelsior, benadrukken dat het nieuwe regime schatplichtig is aan Duitsland

    De Verenigde Staten hebben hun kredieten aan Rusland meteen bevroren. Kerenski kan wel nog rekenen op Amerikaans geld als hij de controle over het leger behoudt.

    In Duitsland zijn de reacties voorzichtig. Wel hebben de Duitse onafhankelijke sociaaldemocraten opgeroepen tot betogingen voor een algemene wapenstilstand.

    Deze koppen in 'The Seattle Star' tonen de verwarring in het buitenland tijdens de eerste revolutiedagen. Op 8 november meldt de krant de omverwerping van Kerenski, en op 14 november dat hij de macht terug had veroverd (wat niet zo was).

    Cadorna stapt op

    In Italië is generaal Luigi Cadorna is ontslagen als stafchef (en feitelijk opperbevelhebber) van het leger.

    Cadorna (67) moet zowat de meest bekritiseerde generaal van de oorlog zijn. In 2 ½ jaar tijd voerde hij elf offensieven aan de Isonzo uit met weinig of geen succes. Recent leed hij daar een zware nederlaag. Dat veroorzaakte een ongeziene ineenstorting van zijn leger.

    In een paar weken tijd zijn de Italianen tot soms meer dan 100 km teruggedreven. Daarbij hebben ze vrijwel al hun artillerie achtergelaten, maar ook meer dan 200.000 ton aan voedselvoorraden. De verliezen aan manschappen worden geschat op 300.000 man, waarvan 90 % krijgsgevangen zijn gemaakt. Zowat 400.000 anderen zijn in paniek gevlucht of gedeserteerd.

    Men verwijt Cadorno geen voorzieningen te hebben getroffen om dit te voorkomen.  

    De Italiaanse koning vraagt Cadorna vertwijfeld waar zijn troepen gebleven zijn en Cadorna, bijna naakt ( karikaturen uit het Duitse Lustige Blätter, november 1917)

    Cadorna had bovendien de gewoonte de schuld van zijn tegenslagen op anderen af te schuiven. Bij de troepen was hij gehaat door het groot aantal soldaten dat hij liet fusilleren wegens lafheid. Het aantal executies in het Italiaanse leger overtrof dat van andere oorlogvoerende landen.

    Cadorna wordt vervangen door generaal Armando Diaz (56). Deze Napolitaan met verre Spaanse voorouders onderscheidde zich in de vorige maanden als bevelhebber van een legerkorps.

    De Italianen hebben zich intussen teruggetrokken tot aan de Piave, zowat 100 km voorbij de vroegere frontlijn. Het Oostenrijks-Hongaarse leger probeert nabij Zenson di Piave deze stroom over te steken. Die plaats ligt op nog geen 40 km van Venetië.

    Meer ten noorden worden de Italianen in het nauwe gedreven door een aanval vanuit Trentino. De belangrijke stad Belluno hebben ze moeten opgeven. In het uiterste noordoosten, bij de Karnische Alpen, hebben 17.000 Italianen zich overgegeven nadat ze werden ingesloten.

    Einde Britse offensieven bij Ieper

    Op 12 november is er formeel een einde gekomen aan de Britse offensieven bij Ieper. Dat gebeurde twee dagen nadat de Canadezen de Duitse stellingen ten noorden van Passendale hadden veroverd en daarmee hun posities hebben verstevigd.

    Deze Derde Slag om Ieper heeft meer dan drie maand geduurd en was heviger en bloediger dan de vorige offensieven aldaar. De legers van het Britse Rijk veroverden met veel moeite de heuvelrug ten noordwesten van Ieper, maar van een doorbraak was geen sprake. Ten oosten van de stad werden nauwelijks vorderingen gemaakt.

    Het is er trouwens allesbehalve kalm bij Ieper. De Duitsers voeren bij Passendale nog steeds tegenaanvallen uit.  

    Canadese militairen en Duitse krijgsgevangenen nabij Passendale (Canadian Libraries and Archives)

    Activistische meeting in Brussel

    In de Alhambra-schouwburg in Brussel hebben zowat duizend activistische flaminganten een grote meeting gehouden. 

    De prominente activisten Richard De Cneudt, Jan Wannyn en René De Clercq hebben er het woord gevoerd.

    De vergadering aanvaardde een motie waarin staat dat de activisten de Belgische regering in Le Havre niet meer erkennen en hopen dat Duitsland aan Vlaanderen politieke zelfstandigheid zal verleden.

    Voor de ingang van de Alhambra waren er tegenbetogers opgedoken. Achteraf braken relletjes uit tussen de activisten en hun tegenstanders.